Top

Emosionál iha 1999, kontente ohin: Majór Craig konta fali misaun INTERFET iha Oekusi

Majór Craig, antigu forsa manutensaun pás – INTERFET, nia sasin kona-ba Oekusi iha tinan-1999 no atualidade: emosionál no kontente. Imajen TATOLI/Abílio Elo Nini

OEKUSI, 22 Outubru 2026 (TATOLI) – Ohin, 22 Outubru 2027, kompleta tinan-27 ona iha jornada istórika Timor-Leste nian, Forsa multinasionál INTERFET (Forsa Internasional Timor Lorosa’e) tama iha enklave Oekusi Ambeno, iha loron 22 fulan-Outubru tinan-1999, hafoin hala’o uluk iha kapitál Dili durante fulan ida, ne’ebé hahú tuun iha Dili iha loron 20 Setembru 1999.

Iha momentu ne’e, Major Craig Cunningham, nu’udar militár INTERFET Australianu, ho nia idade 27 ho diviza Sarjento, hala’o misaun pás iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), no ohin mai fali ho diviza Major.

Notísia relevante:PM Xanana: INTERFET sai modelu manutensaun pás iha mundu

Jornalista Ajénsia TATOLI, I.P, konsege hala’o entervista eskluziva ida iha Oekusi Ambeno, hodi konta sai nia memória pasada ne’ebé durante hala’o misaun pás iha Oekusi nu’udar forsa misaun pás nian ba operasaun.

Bele konta uitoan kona-ba istória uluk 1999 nian, bainhira mai hala’o misaun pás iha Timor-Leste no espesialmente iha Oekusi?

 Iha tinan-1999, ami hanesan forsa INTERFET batallaun tolu mai hala’o misaun pás iha Timor-Leste. Ha’u mai ho idade 27, ha’u-nia diviza sei sarjentu hela, ha’u rasik maka tuun primeiru iha Oekusi ho Elikopteru hafoin servisu uluk durante fulan ida iha kapitál Dili.

Razaun ida, ami mai. Oekusi-oan hothotu tenke hatene katak, iha éroi ida naran LAFO. Husi nia maka halo ami bele koñese Oekusi, tanba iha momentu ne’ebá ami tuun uluk iha Dili, iha loron 20 Setembru 1999, la mai tuun direita iha Oekusi, maibé liu tiha fulan ida, to’o loron 22 Outubru maka ami simu orden mai Oekusi.

Situasaun ne’e, mai husi LAFO, momentu ne’ebá nia idade sei labarik, ho brani tebes, nia bele la’o de’it husi Oekusi to’o Dili, hodi informa ba ami-nia komandante boot, Señor Piter Cosgraf, depois ami mós simu orden ne’e, hodi hasai desizaun ida, katak tenke mai Oekusi. Maibé kuaze fulan ida ona maka ami hatene katak, Timor-Lese iha nia rai-ketan ida, ne’ebé hale’u husi nasaun viziña; maka Oekusi.

Bainhira ita simu ordén atu hala’o misaun iha Oekusi, ita sente oinsá?

Bainhira ami rona no simu ordén husi Komandante, atu mai hala’o misaun pás operasaun iha Oekusi, ha’u sente emosionál tebes, tanba akontesimentu ne’e perigozu tebtebes, tanba ami haree no sente uluk ona iha kapitál Dili.  Ne’e duni, bainhira ami simu ordén husi ami-nia komandante, liu de’it loron ida, mai tuun iha Oekusi, ami konsidera fatin ida-ne’ebé perigozu tebes, tanba rai ida do’ok husi kapitál hale’u husi nasaun viziña sira.

Bainhira ami tuun to’o Oekusi, haree milísia barak sei eziste hela iha Oekusi, balun estraga sasán no oho ema iha momentu ami tuun primeiru. Ne’e duni, ami mai ho kualidade militár operasaun nian, sente emosionál no triste tanba iha momentu ami tuun, iha sidadaun sira balun hanaran milísia estraga nia maluk ida seluk iha rai Oekusi, hafoin ami proteze maibé sente emosionál tebes. Maibé, tanba ne’e situasaun ida, tenke enfrenta. Ami tenke kontinua hala’o ami-nia misaun iha rai-ki’ik ida-ne’e (Oekusi).

Iha 1999, INTERFET tuun dalarua, primeiru mai ho ‘LAFU’ maibé ho kalan boot, la konsege tuun tanba ‘LAFO’ toba dukur no lahatene dalan, ne’e loos ka lae?

 Kona-ba asuntu ne’e, ha’u ladun hatene loloos, tanba iha momentu ne’ebá, ha’u la’ós ema ofisiais. Iha momentu ne’ebá ha’u mai hala’o misaun pás ho diviza Sarjentu de’it.

Iha 1999, bainhira tuun primeiru iha Oekusi, haree milísia balun sei iha?

 Sim, loos duni, bainhira ami to’o ho aviaun tuun iha Oekusi, ami haree sei hetan milísia balun sei iha hela Oekusi, no barak mak halai iha momentu ami tuun primeiru, no ami konsege kaptura milísia balun, tanba ha’u hanesan operasaun iha terrenu, entaun bainhira ami kaptura hotu tiha, depois ami entrega fali ba seksaun investigasaun, no kontinua dezloka kedas ba Dili, kuandu milísia sira lori to’o ona Dili, ha’u ladun hatene ona sira-nia paradeiru ka prosesu kontinuasaun. Ne’ebé, milísia sira-ne’e ami kaptura barakliu iha vila laran.

Iha momentu mai ho elikopteru, ita haree husi leten Oekusi ne’e nia kondisaun hanesan ne’ebé, liliu ambiente?

Bainhira sei iha leten ho aviaun, ami haree iha mapa, katak besik ona Oekusi, bainhira to’o sei observa uluk husi aviaun leten. Ami hareee uma sira mutuk, laiha ema ruma halo movimentu tuir estrada sira, animál ita la haree, ita haree hanesan rai-fuik loos, tanba laiha fatin ida-ne’ebé furak, hanesan rai laiha ema ruma atu hela.

Ami tuun primeiru iha kampu Futeból Oébau. Ami tuun kontinua kedas hala’o operasaun, tuir estrada, ami haree uma sira sunu mutuk, só morru mak iha.

Ohin, liu ona tinan-27, ha’u mai fali, haree Oekusi oin seluk, iha mudansa boot tebes ba infraestrutura, ha’u sente emosionál no kontente tebes, tanba rai ida-ne’e, ha’u haree rasik ho matan iha situasaun difísil iha momentu ha’u mai hala’o misaun iha rai ne’e.

Momentu tuun primeiru, oinsá sentimentu komunidade bainhira simu ita-boot sira?

 Iha momentu ha’u tuun primeiru iha Oekusi, buat ida de’it, ha’u nunka haluha maka katuas, ferik no labarik sira-nia kontente hasoru ami, no hakuak ami ho matanben. Ida-ne’e ha’u nunka haluha iha ha’u-moris to’o ohin loron, tanba jestu ne’e kona ita-nia fuan ne’e moras tebes.

Durante ami hamutuk iha Oekusi, ami hela iha postu, kada loron komunidade sira sempre oferese ai-han lokál Oekusi nian mai ami, nune’e mós husi ami forsa INTERFET prepara fali Xokolate no ai-han sira babain militár sira konsumu, ami oferese ba sira.

La’ós ne’e de’it, iha atividade desportu jogu amizade iha momentu 1999, ne’ebé liuhusi desportu maka ami bele toman malu, hamnasa no kontente ba malu, maibé atu ko’alia hasoru malu maka difísil uitoan.

Iha 1999, forsa INTERFET tuun primeiru iha Oekusi ho kalan ka loron?

Ami to’o Oekusi ho loron, bainhira ami tuun husi aviaun, tuun iha kampu futeból Oébau. Ha’u rasik hala’o misaun pás ba operasaun nian iha Oekusi durante fulan tolu nia laran. Nune’e mós ekipa balun, ha’u-nia kolega forsa sira seluk mai ho ekipa militár nian, hanesan tankedegueira, karreta, sira mai ho roo, maibé ha’u rasik mai ho Elikopteru.

Bainhira to’o Oekusi, iha komunikasaun di’ak nafatin ho LAFO?

Ha’u to’o Oekusi, hala’o servisu, ha’u la halo ona kontaktu ho kolega LAFO, tanba ami iha terrenu de’it, só ofisiál sira maka hamutuk ho LAFO iha ami-nia fatin ka markas, hodi apoia informasaun no dalan oinsá asegura komunidade sira bele hela ho hakmatek no seguru no halo patrullamentu iha Oekusi tomak.

Uluk 1999 ita mai haree ona Oekusi, ohin mai fali, ita-nia observasaun jerál ba Oekusi hanesan ne’ebé?

Ha’u kontente tebes, bainhira mai fali ohin. Ha’u haree rai ne’e furak tebes, iha dezenvolvimentu la’o maka’as tebes, haree fatin sira, estrada, uma furak tebes kompara ho uluk 1999.

Ida-ne’e sai hanean valór ida mai ha’u, no hatudu mai katak, ha’u bele iha interrese atu iha tempu ruma, ha’u mai vizita fali Oekusi.

Notísia relevante:Mensajeiru labarik “LAFU” entrega karta ba INTERFET (II)

Tuirmai detalle sira kona-ba aterrizajén no operasaun:

Tempu Aterrizajén:

Operasaun hahú iha loron 22 fulan-Outubru tinan 1999, liuhusi kombinasaun ida husi insersaun aérea ida-ne’ebé uza elikopteru Black Hawk hosi tropa sira SASR (Rejimentu Servisu Aéreu Espesiál) no aterrizajen anfíbiu ida iha Portu Pante Makasar, oras ida liutiha.

Seguransa Inisiál:

Loron ida antes, mergulladór sira-ne’ebé soe mina hosi Mariña Austrália nian hosi HMAS Success hala’o rekoñesimentu tasi-ibun nian ne’ebé subar.

 Forsa sira Apoiu nian:

Pelotaun ida hosi 5/7 RAR (Rejimentu Reál Austrália) nian ho veíkulu blindadu kmaan (APC) no pelotaun Gurkha ida hamutuk ho aterrizajen.

 Rezultadu Operasionál:

INTERFET dezarma no kaptura maizumenus membru milísia na’in-40 iha área ne’e no loke dalan ba distribuisaun ajuda umanitária (hanesan fornesimentu foos) ba rezidente lokál sira ne’ebé dezlokadu.

Notísia relevante:Padre Daschbach mak haruka “LAFU” lori karta ne’e la loos! (II)

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!