Top

ME no MS hamutuk ho parseiru sira hala’o kampaña prevensaun moras la-hada’et ba komunidade eskolár

Ministériu Edukasaun (ME), Ministériu Saúde (MS), Asosiasaun Médiku Timor-Leste (AMTL) no Aliansa Nasionál Prevensaun Moras La-hada’et, hahú Programa Teste Saúde no Sosializasaun kona-ba atake fuan, stroke, diabetes no hipertensaun, hodi kontinua hala’o kampaña sensibilizasaun iha eskola sira. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 22 Outubru 2026 (TATOLI)—Ministériu Edukasaun (ME), Ministériu Saúde (MS), Asosiasaun Médiku Timor-Leste (AMTL) no Aliansa Nasionál Prevensaun Moras La-hada’et, Kinta ne’e, hahú Programa Teste Saúde no Sosializasaun kona-ba atake fuan, stroke, diabetes no hipertensaun, hodi kontinua hala’o kampaña sensibilizasaun iha eskola sira.

Programa ne’e hetan mós apoiu husi Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl, ho objetivu atu aumenta koñesimentu kona-ba saúde no promove prevensaun sedu ba profesór, estudante no komunidade eskolár.

“Programa ne’e importante tebes atu garante profesór no estudante sira hetan informasaun kona-ba prevensaun moras, hodibele kuida sira-nia saúde no mantein produtividade iha atividade loroloron,” Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus, dehan ba jornalista sira iha Salaun Ian Martin, Balide, Dili.

Nia afirma katak labarik no joven sira mak jerasaun futura nasaun nian. Tanba ne’e, presiza asegura sira-nia saúde no koñesimentu atubele dezenvolve kapasidade no kontribui ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

Ministra Dulce mós hateten katak ME integra ona matéria saúde no ijiene iha kurríkulu eskolár, hahú husi nivel pré-eskolár to’o ensinu sekundáriu, atu estudante sira aprende kona-ba hahalok moris saudável no prevensaun moras hahú husi idade sedu.

“Programa ne’e hala’o tiha ona iha nivel nasionál no munisipál iha tinan ne’e, no sei kontinua iha 2027, tuir kompromisu atu hametin kooperasaun entre instituisaun relevante sira,” ministra ne’e dehan.

Prevensaun sai prioridade atu hamenus risku moras

Diretór Nasionál Prevensaun no Kontrolu Moras iha Ministériu Saúde, Constantino Lopez, esplika katak prevensaun no rastreiu sedu importante tebes atu identifika moras molok sai grave no presiza tratamentu ne’ebé intensivu liu.

Nia hateten katak Ministériu Saúde hala’o ona rastreiu saúde iha instituisaun governu sira, no sei kontinua estende programa ne’e ba instituisaun no komunidade seluk.

Constantino Lopez subliña katak hahalok hanesan fuma sigaru, konsume alkool no la tau atensaun ba saúde bele aumenta risku atu hetan moras la-hada’et. Tanba ne’e, Ministériu Saúde kontinua fó edukasaun ba komunidade atu adota hahalok moris saudável.

Tuir nia, bazeia ba dadus ne’ebé aprezentadu, besik ema na’in-95.000 rejista ho hipertensaun, enkuantu besik ema na’in-5.000 rejista ho diabetes. Númeru sira-ne’e hatudu nesesidade atu hametin prevensaun, rastreiu no kontrolu moras iha komunidade.

Relasiona ho tuberkuloze (TB), nia temi katak taxa insidénsia atinje kazu 496 ba ema na’in-100.000, ne’ebé ekivalente ho besik kazu 6.900 iha populasaun Timor-Leste, tuir dadus ne’ebé nia refere.

Nia esplika katak rastreiu sedu no tratamentu lalais importante atu evita moras sai grave no hamenus risku tranzmisaun iha komunidade, liuliu ba moras hanesan TB.

Rastreiu no kontrolu hipertensaun no diabetes

Constantino Lopez mós relata katak, husi rastreiu ne’ebé hala’o ona, besik ema na’in-300.000 hetan rastreiu ba hipertensaun. Husi númeru ne’e, besik ema na’in-70.000 identifikadu ho hipertensaun, enkuantu ema na’in-55.000 hetan tratamentu no kontrolu. Maibé, ema na’in-15.000 seidauk kontrola sira-nia kondisaun saúde regularmente.

Nia mós temi katak iha pasiente diabetes balun ne’ebé seidauk kontrola sira-nia moras ho regularidade, ne’ebé presiza atensaun husi servisu saúde.

“Tanba ne’e, ita enkoraja komunidade atu halo kontrolu saúde regularmente, tuir konsellu profisionál saúde no kontinua tratamentu bainhira hetan diagnóstiku, atu hamenus komplikasaun no prevene risku moras iha futuru,” nia tenik.

Ministériu Saúde hametin kompromisu atu kontinua servisu hamutuk ho Ministériu Edukasaun no parseiru sira atu promove saúde públika liuhusi kampaña sensibilizasaun, rastreiu sedu no edukasaun kona-ba prevensaun moras iha Timor-Leste.

Aliansa Nasionál husu atu aumenta koñesimentu

Diretór Ezekutivu Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku, Sanchio Fernandes, enkoraja funsionáriu públiku sira, liuliu iha Ministériu Edukasaun, atu aumenta koñesimentu kona-ba prevensaun no detesaun sedu ba moras, hodi proteje saúde no mantein produtividade iha servisu.

“Atividade sira-ne’e importante atu fó motivasaun ba funsionáriu públiku sira hodi tau prioridade ba prevensaun moras antes kondisaun saúde sai grave. Tanba, bazeia ba levantamentu ne’ebé organizasaun ne’e hala’o, besik 40% husi funsionáriu públiku sira seidauk iha koñesimentu adekuadu kona-ba prevensaun no detesaun sedu ba moras,” nia esplika.

Fernandes hateten katak, se situasaun ne’e kontinua, bele lori impaktu ba Estadu, tanba moras ne’ebé dura kle’ur bele afeta funsionáriu sira-nia kapasidade atu hala’o kna’ar no aumenta dezafiu ba prestasaun servisu públiku.

Nia subliña katak Ministériu Edukasaun iha papél importante atu promove saúde, liuliu ba profesór sira-ne’ebé kontribui diretamente ba edukasaun no dezenvolvimentu labarik no joven sira.

“Profesór sira-nia saúde importante tebes, tanba bainhira sira hasoru problema saúde, bele iha impaktu ba sira-nia produtividade no kapasidade atu apoia estudante sira iha prosesu aprendizajen,” Sanchio informa.

Tanba ne’e, Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku apresia kompromisu husi Ministériu Edukasaun atu fó-atensaun ba kestaun saúde no enkoraja atu atividade prevensaun sira kontinua hala’o, hodi ajuda profesór no funsionáriu sira seluk iha setór edukasaun.

“Ami hein katak, liuhusi atividade sira-ne’e, funsionáriu públiku sira bele aumenta koñesimentu kona-ba prevensaun moras no detesaun sedu, nune’e bele hamenus risku moras ne’ebé dura kle’ur, ne’ebé bele afeta saúde no produtividade,” nia esklarese.

AMTL alerta kona-ba risku moras la-hada’et no kankru

Membru AMTL no médika espesialista iha área onkolojia, Maria Adalsiza Mesquita, hateten katak Timor-Leste enfrenta dezafiu saúde oioin, inklui moras respiratóriu króniku, tuberkuloze no moras la-hada’et hanesan kankru, diabetes, stroke no hipertensaun.

“Entaun, atividade sensibilizasaun ne’e fó-atensaun espesífika ba moras la-hada’et, tanba moras sira-ne’e kontinua sai preokupasaun iha komunidade no bele kauza mate sedu, inklui aumenta nesesidade atu transfere pasiente ba tratamentu iha rai-li’ur,” Mesquita subliña.

Nia enfatiza katak komunidade tenke aumenta kuidadu ba saúde no fó prioridade ba prevensaun, atu hamenus risku moras grave, númeru mate no nesesidade atu transfere pasiente ba rai-li’ur. Nia mós observa katak prevensaun bele ajuda hamenus kustu tratamentu ne’ebé karun.

Kankru susun rejista entre tipu kankru sira-ne’ebé aas

Tuir dadus rejistu kankru husi 2018 to’o 2022 ne’ebé nia refere, kankru susun mak ida husi tipu kankru ne’ebé rejistadu ho númeru aas iha Timor-Leste. Kankru gastrointestinál, kankru tiroide no kankru serviks mós nu’udár tipu kankru seluk ne’ebé rejistadu durante períodu ne’e.

Relasiona ho fatór risku, nia esplika katak istória família ka fatór jenétiku bele aumenta posibilidade atu dezenvolve kankru. Aleinde ne’e, hahalok hanesan fuma sigaru, hemu alkool no la tau-atensaun ba kuidadu saúde bele aumenta risku ba moras.

Tanba ne’e, nia enkoraja komunidade atu aumenta koñesimentu kona-ba fatór risku, halo prevensaun no buka asisténsia médika sedu bainhira hetan sinál ka sintoma ne’ebé la normál.

Atividade sensibilizasaun ne’e mós sai oportunidade atu hametin kooperasaun entre instituisaun saúde no parseiru sira, hodi promove saúde públika no hamenus impaktu moras la-hada’et ba komunidade iha Timor-Leste.

Kontekstu

Moras la-hada’et, inklui hipertensaun, diabetes, moras fuan no stroke, kontinua sai dezafiu importante ba saúde públika iha Timor-Leste. Prevensaun, detesaun sedu no tratamentu regulár sai medida importante atu hamenus komplikasaun no risku mate sedu.

Iha 12 Outubru 2026, Ministériu Saúde, AMTL no Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku hala’o mós kampaña prevensaun moras la-hada’et ba funsionáriu Ministériu Komérsiu no Indústria (MCI-sigla portugeza). Programa ne’e foka ba detesaun sedu ba hipertensaun, diabetes, kankru no moras respiratóriu króniku, no promove mudansa ba hahalok moris saudável. Iha atividade ne’e, AMTL mós relata kona-ba dezafiu kontrolu hipertensaun no nesesidade atu halo kontrolu saúde regularmente.

Lee notísia relevante:

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!