DILI, 30 Dezembru 2025 (TATOLI)—Xefe Departamentu moras Lahadaet iha Ministériu Saúde, Mateus Hornai, hateten dadus husi Ministériu Saúde hatudu katak 50% mate iha Timor ne’e husi moras la hada’et.
“Tuir fatór moras la hadaet nian foin lalais hetan ona aprovasaun husi Ministra Saúde, iha ne’eba hateten katak mais de 50% mate iha Timor ne’e husi moras la hadaet. Dahuluk mak husi moras fuan ka representa 20% husi mate sira iha Timor, tuir fali mak raan midar, asidente no kankru. Entaun, husi dadus ne’e hatudu mai ita katak problema boot ba iha Ministériu Saúde mak moras la hada’et,” Mateus Hornai hateten ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Lahane, ohin.
Nia esplika, moras la hadaet mak fator risku ba dezenvolvimentu mak fuma tabaku, hemu tua estilu moris la halo ezersísiu, han hahan sira-ne’ebé la saudável, hanoin barak no hirak ne’e hotu sai fatór risku mak aumentu ba moras la hada’et, mak hanesan moras tensaun, diabetes, kankru no moras sira seluk.
“Dadus moras la hadaet husi janeru to’o novembru ne’ebé ita iha hanesan diabetes hamutuk 1.476, tensaun 16.140, moras fuan 346, estruk 428, Pulmun kronka 6.035 no asma bronquial 2.596. Entaun, dadus sira-ne’e ita foti iha kuidadu saúde primaria. Moras hirak ne’e fila-fali ba momentu klima, alerjia hahan, husi jerasaun nomós fuma no hemu la iha ezersisiu,” nia esplika.
Nia dehan, prevensaun ba moras hirak ne’e tenke halo mudansa ba moris tenke redús fuma, redús hemu, redús hahan ne’ebé la iha nutrisaun ka bokur, no evita stress ne’ebé mak iha tempu naruk maibe tenke prátika ezersisiu Pratika ho regulár.
“Atividade rastreiu ne’ebé durante ita halo mak hanesan hipertensaun no diabetes objetivu atu detekta sedu hodi hetan mos tratamentu sedu ba komplikasaun sira-ne’ebé hanesan struck, moras atakasaun fuan ka mate sedu. Ita komesa scrining ba hipertensaun no diabetes. Ba hipertensaun ita hahú ho ida 18 anos ba leten ne’ebé mai halo konsulta iha fasilidade saúde ita iha obrigatóriu koko sira-nia tensaun no sira ne’ebé 30 anos ba leten ita kokko sira-nia raan midar atu bele detekta sira-nia raan midar,” nia haktuir.
Nia esplika, iha tinan ida-ne’e MS konsege halo rastreiu ba iha hipertensaun hamutuk 257.377 husi ne’e konsege ema sira-ne’ebé halo tratamentu ba hipertensaun ka protokolu ba moras ne’e 52.603 individu ba iha tratamentu ba iha hipertensaun iha nível territóriu. Husi ne’eba sira-ne’ebé mak konsege kotrola nível tensaun ne’e hamuuk 39.909, atu dehan de’it katak sira ne’ebé tensaun atereal.
“Rastreiu diabetes 27.884 individu ita konsege tau ema 6.117 ba iha tratamentu raan midar ka diabetes, depois husi ne’eba sira-ne’ebé mak raan midar kotroladu ne’e hamutuk 5.017,” nia dehani.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
