Ramos-Horta defende kooperasaun internasionál atu hametin konservasaun bee

DILI, 26 Outubru 2026 (TATOLI) – Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, afirma katak kooperasaun entre Timor-Leste no parseiru internasionál sira importante atu rezolve dezafiu kona-ba asesu ba bee, seguransa alimentár no impaktu mudansa klimátika, liuliu El Niño.
Xefe Estadu hato’o iha simpóziu ho tema “Bee, Pás no Diplomasia”, ne’ebé Prezidénsia Repúblika realiza hamutuk ho Organizasaun Naun-Governamentál Permakultura Timor-Leste (PERMATIL), The University of New South Wales Sydney, (UNSW), Global Water Institute, no Diplomacy Training Program.

Nia hatete katak Timor-Leste durante tinan 20 liu dezenvolve kooperasaun ho parseiru internasional sira, inklui nasaun Austrália, Xina, Japaun, Indonézia, Nova Zelándia, Koreia Súl, Portugál, no Fransa, atu hametin jestaun rekursu bee no seguransa alimentár.
“Husi parseria ne’e, aleinde haree asuntu bee, haree mós asuntu seguransa alimentár tanba ita sei iha problema seguransa alimentár ne’ebé sériu tebes, má nutrisaun, frajilidade alimentár ne’ebé agora aat liután tanba situasaun El Niño”, Ramos-Horta hatete, iha Palásiu Prezidensiál, ohin.
Diretór-Ezekutivu PERMATIL no Embaixadór Espesiál ba Kultura, Ambiente, no Rekursu Bee, Ego Lemos, hatete simpóziu kona-ba bee ne’e importante tanba iha oportunidade atu rona mensajen husi Prezidente Repúblika kona-ba importánsia husi kooperasaun iha área bee, liuliu entre nasaun ASEAN sira, no espesialmente ba Timor-Leste no Indonézia, tanba nasaun rua ne’ebé besik malu.
Iha atividade ne’e, sei iha envolve oradór sira husi nasaun ASEAN no país parseiru sira, inklui Nepál, Laos, Kamboja, Tailándia no Austrália, ne’ebé aprezenta kona-ba utilizasaun bee ne’ebé lahó konflitu.
Tuir nia, ida-ne’e hatudu katak Timor-Leste bele kria ezemplu ida hamutuk ho membru nasaun membru ASEAN sira atu hamutuk dezenvolve solusaun ba problema bee. “Ita haree ba impaktu El Niño no mudansa klimátika ne’ebé akontese iha mundu, liuliu ita-nia rai, iha fatin barak, hahú problema ba bee no lori dezafiu boot ba asesu bee”, nia hatete.

Ho mudansa klimátika ne’e, PERMATIL mós lori delegasaun sira bá vizita Dare atu haree diretamente atividade no esforsu ne’ebé PERMATIL halo kona-ba konservasaun bee nian. Husi vizita ne’e, haree ba rezultadu katak bee-matan sira nafatin iha.
“Ne’e hatudu katak atividade ne’ebé ita hala’o iha Timor-Leste bele sai ezemplu ida kona-ba asaun konkreta. Esforsu sira ne’e mós bele ajuda hamenus konflitu entre komunidade, tanba ita hatene katak disputa kona-ba bee dalaruma akontese entre sira”, nia dehan.
Iha biban ne’e, PERMATIL mós husu apoiu Prezidente Repúblika atu hamutuk ho Governu kontinua promove programa konservasaun bee iha territóriu tomak.
“Ho programa ida-ne’e, ita bele prepara an atu enfrenta impaktu husi mudansa klimátika ne’ebé bele akontese iha futuru. Hanesan Embaixadór Espesiál ba Kultura, Ambiente no Rekursu Bee, hamutuk ho hau-nia ekipa, ami prontu nafatin atu bhamutuk ho joven sira. Kada tinan, ami organiza akampamentu atu fó formasaun téknika ba joven sira, hodi aumenta sira-nia koñesimentu no kapasidade iha área konservasaun bee no protesaun ambiente”, nia relata.
Liuhusi simpóziu ida-ne’e, Ego Lemos fiar katak bele hametin kooperasaun ho parseiru dezenvolvimentu sira, atu sira bele fó apoiu ba atividade no inisiativa sira ne’ebé Timor-Leste hala’o iha área konservasaun bee.
Ho apoiu ne’ebé iha, Timor-Leste kontinua dezenvolve no mantein matan-bee sira no rekursu bee sira seluk, atu fornese bee ba komunidade, no asegura katak rekursu ne’e bele uza ho sustentavel.

PERMATIL durante ne’e halo konservasaun ba bee, bee-debu, sátan kadalak sira, iha territóriu tomak. “Ami hahú atividade ida-ne’e iha tinan 2004, ho eskala ki’ik. Maibé, depois haree katak modelu ne’e funsiona no lori rezultadu di’ak, iha tinan 2018 ami aumenta eskala atividade sira, hamoris bee-matan liu 800. To’o ohin loron, atividade ne’ebé ami hala’o, direta ka indireta, kobre ona aldeia ida iha territóriu tomak, inklui Oekusi”, nia relata.
Ba munisípiu balun ne’ebé hasoru difikuldade ba bee, PERMATIL sei halo esforsu alarga tan bainhira populasaun sira iha vontade no serbisu hamutuk, bele reabilita bee-debu naturál sira, taka kadala, kuda ai-horis ne’ebé bele konserva bee no rai.
Notísia relevante: Permatil promove jestaun bee no produsaun ai-han sustentável iha Ataúru
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

