FRETILIN simu ho satisfasaun kona-ba sosa Woodside nia partisipasaun
DILI, 28 Outubru 2026 (TATOLI) – Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN) simu kontente anúnsiu kona-ba akoru entre kompañia australiana Woodside Energy no Timor GAP atu transfere partisipasaun Woodside nian ho porsentu 33,44 iha projetu dezenvolvimentu kampu mina no gás Greater Sunrise.
Sekretáriu-Jerál FRETILIN, Marí Alkatiri, liuhusi komunikadu imprensa ne’ebé TATOLI asesu ohin, dehan katak akizisaun ne’e tau Timor-Leste iha pozisaun forte liu atu dezenvolve kampu Greater Sunrise.
“Akizisaun ne’e tau Timor-Leste iha pozisaun ne’ebé forte liu kona-ba dezenvolvimentu kampu Greater Sunrise no ne’e konsistente ho ezijénsia ne’ebé ha’u rasik halo nu’udar Primeiru-Ministru iha Primeiru Governu Konstitusionál husi Janeiru 2006 katak, nu’udar kestaun justisa nian, gazodutu ba Greater Sunrise tenke mai Timor-Leste, tanba Bayu-Undan nia gazodutu ba ona Austrália”, Alkatiri dehan.
Nia esplika katak, bainhira akordu ne’e finaliza ona, hamutuk ho akordu uluk atu sosa partisipasaun 10% husi Osaka Gas Austrália, Timor GAP sei sai na’in ba partisipasaun 100% iha projetu ne’e. “Kuota 100% signifika responsabilidade 100%, maibé ne’e la signifika katak agora Timor-Leste de’it mak foti desizaun iha dezenvolvimentu kampu Greater Sunrise”, Alkatiri dehan.
Nia hatudu katak tratadu Fronteira Marítima entre Timor-Leste neo Austrália, ne’ebé asina iha 2018, liuliu rejime espesiál Greater Sunrise nian iha Aneksu B, hatuur katak desizaun ruma kona-ba dezenvolvimentu kampu Greater Sunrise tenke hetan aprovasuun husi arranju institusionál sira ne’ebé tratadu harii, Mekanizmu hirak-ne’ereprezenta nasaun rua liuhosui autoridade dezignada no Konsellu Governasaun, ne’ebé tenke foti desizaun liuhusi konsensu.
Deputadu FRETILIN sira iha Parlamentu Nasionál vota kontra inkluzaun dispozisaun ne’e iha tratadu fronteira marítima iha 2018. Iha tempu ne’ebá, sira argumenta katak interese komersiál sira hanesan fahe rekursu no sira-nia dezenvolvimentu tenke trata iha akordu ketak ida, tanba asuntu komersiál nia inkluzaun iha tratadu fronteira marítima la serbí didi’ak Timor-Leste nia interese boot.
“Ita haree agora oinsá FRETILIN nia argumentu mak loos duni, tanba maski Timor GAP mesak ka’er partisipasaun 100% iha Greater Sunrise, la’os nia mesak mak iha podér atu foti desizaun kona-ba dezenvolvimentu kampu ida-ne’e”, nia hatete.
Alkatiri salienta katak Timor-Leste konsege finansia ninia dezenvolvimentu tanba Fundu Petrolíferu, ne’ebé harii husi Primeiru Governu Konstitusionál ne’ebé lidera husi FRETILIN iha 2006. Maski nune’e, nasaun ne’e iha rekursu naturál no finansia ne’ebé iha limite, no tenke uza ho responsabilidade.
Tanba, laiha atensaun ba dezenvolvimentu ekonómiku sustentavel iha dékada rua ikus ne’e, maski rekursu finansiál sufisiente no ambiente dame, Timor-Leste daudaun ne’e hasoru hela perigu reál atu monu ba fiscal cliff.
“Partisipasaun 100% signifika responsabilidade 100% ne’ebé inklui mós finansianentu ba dezenvolvimentu kampu ne’e. Maibé, imperativu ba Governu atu uza rekursu finanseiru sira ho matenek tebes atu evita Greater Sunrise sai fali todan no maldisaun ida. Greater Sunrise tenke sai bensa ida mai Timor-Leste”, nia afirma.
FRETILIN konsidera katak agora mak tempu ne’ebé di’ak ba Governu atu envolve entidade hotu-hotu hodi garante katak Greater Sunrise sai nu’udar baze importante ba diversifikasaun ekonómika atu lori dezenvolvimentu ne’ebé sustentavel no labele sai deit hanesan objetu eleitorál.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2026/10/27/timor-gap-sosa-partisipasaun-woodside-iha-greater-sunrise-ho-millaun-200/
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
