Padre Guilhermino husu ba feto Timór kontinua luta ba igualdade no inkluzaun

BOBONARU, 03 Novembru 2026 (TATOLI) – Padre Guilhermino da Silva husu ba feto Timor-Leste hotu kontinua luta ba igualdade no inkluzaun, hodi garante katak feto sira hetan direitu, oportunidade no respeitu hanesan mane iha sosiedade.
Saserdote ne’e hato’o durante selebrasaun misa agradesimentu ba komemorasaun Loron Nasionál Feto ba da-50, iha Bobonaru, ho tema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”, ne’ebé realiza iha parókia Maria Imaculada da Conçeicão Bobonaru, segunda-feira ne’e.
Nia esplika katak loron 03 Novembru la’ós de’it loron atu selebra, maibé mós atu hanoin no fó omenajen ba sakrifísiu feto Timor-Leste sira, liuliu sira ne’ebé fó sira-nia moris iha luta ba ukun-rasik-an.
Padre Guilhermino temi Maria Tapó hanesan ezemplu ida husi feto simples ne’ebé hatudu aten-brani no sakrifísiu boot ba rai.
Tuir nia, Maria Tapó la’ós ema ho kargu ka títulu aas, nia la hatene lee no hakerek, maibé iha laran ne’ebé metin, domin ba família no povu, no prontu atu fó an ba ema seluk.
Iha tempu luta rezisténsia, Maria Tapó tama iha Organizasaun Populár Feto Timorense (OPMT), ne’ebé hahú atividade iha Agostu 1975. Nia mós fó apoiu ba nia la’en, Siga Mau, ne’ebé hala’o vijilánsia iha área fronteira Fogu, liuhusi lori hahán no nesesidade ba nia.
Iha loron 03 fulan-Dezembru 1975, Maria Tapó lori hahán ba nia la’en iha abrigu fronteira Fogu. Maibé, durante atake militár Indonézia, Maria Tapó la halai, maibé reziste hasoru inimigu to’o nia mate iha área ne’ebá.
Padre Guilhermino afirma katak Maria Tapó nia sakrifísiu la lakon mamuk, tanba nia sai símbolu ba feto Timor-Leste sira ne’ebé kontribui iha luta libertasaun, maski sira-nia naran balun la rejista iha livru istória.
Nia hatutan katak Maria Tapó nia naran kontinua moris to’o ohin loron, inklui iha Uma Mahon Maria Tapó, iha Bobonaru, ne’ebé fó protesaun ba feto no labarik feto vítima violénsia.
Iha biban ne’e, padre ne’e mós husu komunidade atu fó respeitu ba feto Timor-Leste, garante oportunidade edukasaun ba labarik feto hotu, liuliu sira ne’ebé hela iha área rurál no foho.
Nia konsidera katak garantia edukasaun ba labarik feto la’ós responsabilidade eskola no Governu nian de’it, maibé responsabilidade inan-aman no sosiedade tomak.
“Nasasaun ne’ebé moris husi feto sira-nia sakrifísiu, labele husik violénsia doméstika, ki’ak no injustisa tama ba feto sira-nia moris”, nia dehan iha omília
Iha nia mensajen, Padre Guilhermino konvida sidadaun hotu atu valoriza sakrifísiu eroína no eroi sira la’ós ho ódiu, maibé liuhusi harii nasaun ida ne’ebé justu, dame no fó oportunidade ba ema hotu.
Nia enfatiza katak maski la’ós ema hotu mak hetan oportunidade atu mate ba rai doben, maibé ema hotu bele kontribui ba nasaun liuhusi serbisu ho onestidade, ajuda malu no promove dame iha família no sosiedade.
Istória eroína Maria Tapó
Maria Tapó hanesan feto ida barani no feen ida ezemplár fó apoia maka’as tebes ba nia kaben iha liñadefogu.
Iha loron 3 Novembru 1975 wainhira nia kaben han hela, nia maka troka nia kaben hodi halo vijilánsia ho kilat iha liman, de repente inimigu halo asaltu, haree ba situasaun hanesan ne’e saudoza ho aten-brani foti asaun reziste hasoru inimigu, hafoin inimigu tiru maka’as tebes-tebes hodi kona feto maluk ne’e no nia mate kedas iha liñadefogu.
Hafoin nia mate, tuir sasin na’in-tolu hanesan Paulino Viegas Tilman, Domingos Mau no Santina Fernandes hato’o katak, Maria Tapó nia feto maluk sira seluk ne’ebé sira la’o hamutuk haruka kedas karta ba Komité Sentral FRETILIN (CCF, sigla portugés) ho lia-portugués deklara nune’e: “Nós as Mulheres de Tapó não rendemos, nem renderemos, lutaremos até a nossa última gota de sangue” ka “Ami feto Tapó sei la rende, ami sei la rende nafatin, ami sei funu nafatin, ami sei funu to’o ami-nia raan turuk ikus liu nian.”
Loron Nasionál Feto
Hafoin simu tiha karta ne’e, Primeiru-Ministru Repúblika Demokrátika Timor-Leste iha tempu ne’ebá, Saudozu Nicolau Lobato halo inisiativa iha ai-laran iha tinan 1976 hodi deside loron 03 fulan-Novembru sai nu’udar Loron Nasionál ba Feto.
Nune’e iha tinan 1977 husi sorumutu Komité Sentrál FRETILIN dekreta rezolusaun ida ba loron 03 Novembru sai nu’udar Loron Nasionál ba Feto Timor-Leste. Hahú husi ne’ebá iha ai-laran, tinan-tinan komemora Loron Nasionál ba Feto.
Liu tiha restaurasaun independénsia iha tinan 2002, iha kongresu nasionál feto daruak, iha tinan 2004, ne’ebé hetan partisipasaun husi organizasaun feto hotu-hotu iha Timor-Leste tomak, maluk feto sira ezije katak Timor-Leste tenke iha loron nasionál ba feto, atu fó valór no rekoñesimentu ba feto sira tanba sira mós fó kontribuisaun maka’as ba luta ba libertasaun nasionál husi tinan 1975 to’o tinan 1999.
Ezijénsia ne’e sai hanesan plataforma husi kongresu nasionál feto daruak no hato’o ba Parlamentu Nasionál hodi foti desizaun. Ikusmai Parlamentu Nasionál aseita no estabelese lei númeru 17/1/3/2005, ne’ebé deside loron 03 Novembru sai nu’udar Loron Nasionál ba Feto Timor-Leste.
Notísia relevante: Loron Nasionál Feto: SEI fó omenjen ba eroína Maria Tapó
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

