Tinan 50 Loron Nasionál Feto: Governu fó omenajen ba luta no sakrifísiu eroína timoroan

BOBONARU, 03 Novembru 2026 (TATOLI) – Governu Timor-Leste selebra tinan 50 Loron Nasionál Feto, iha munisípiu Bobonaru, hodi valoriza luta, sakrifísiu no kontribuisaun feto timoroan durante tempu rezisténsia to’o konstrusaun Estadu no dezenvolvimentu nasionál.
Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun no Sekretária Estadu Interina ba Igualdade no Inkluzaun, Verónica das Dores, iha nia intervensaun iha serimónia ne’e, hatete katak selebrasaun tinan 50 Loron Nasionál Feto nu’udar momentu importante atu hanoin filafali istória luta no sakrifísiu feto timoroan sira ne’ebé kontribui ba liberdade no independénsia nasaun.
Nia haktuir katak, iha tempu okupasaun, feto timoroan barak hasoru sofrimentu, violénsia no tratamentu dezumanu, inklui violénsia seksuál, maibé sira kontinua hamriik metin no partisipa iha luta rezisténsia atu hetan liberdade.
“Feto timoroan sira iha tempu uluk laiha oportunidade atu ko’alia no partisipa iha foti desizaun, maibé liuhusi luta no sakrifísiu, ohin feto sira bele okupa pozisaun importante iha Parlamentu Nasionál, Governu no instituisaun Estadu sira”, ministra dehan iha serimónia ne’e.
Nia hatutan katak istória luta eroína Maria Tapó no feto rezisténsia sira seluk tenke sai inspirasaun ba jerasaun feto foinsa’e atu kontinua defende direitu, dignidade umana no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun.
“Rai no fatuk, tasi no foho hamriik sai sasin ba ita atu lori liberdade ida-ne’e ba oin, ita keta husik iha dalan klaran, polísa no militár feto maluk sira, imi mak luta, imi lutu ba nasaun nian, forte hamriik, ko’alia lia-loos”, nia afirma.
Tuir governante, durante tinan 50, feto timoroan hatudu ona kontribuisaun importante iha setór edukasaun, polítika, ekonomia, lideransa no promosaun igualdade jéneru.
Iha setór edukasaun, persentajen labarik feto ne’ebé ramata ho susesu iha ensinu pré-sekundáriu atinje 92,3%, kompara ho labarik mane 84,4%, bazeia ba dadus tinan 2020.
Enkuantu iha setór polítika, iha tinan 2023, feto reprezenta 38% husi membru Parlamentu Nasionál. Iha tinan 2025, feto okupa 19% husi kargu membru Governu. Iha setór ekonomia, feto sira mós kontribui ba agrikultura, komérsiu, negósiu ki’ik no ekonomia família, ho taxa partisipasaun iha forsa traballu 61,7%.
Aleinde ne’e, iha tinan 2022, feto okupa 22,4% husi pozisaun jestaun média no superiór, ne’ebé hatudu partisipasaun feto iha lideransa no prosesu foti desizaun.
Ministra ne’e subliña katak Timor-Leste adota ona kuadru legál no polítika importante atu promove igualdade jéneru, inklui Konstituisaun RDTL, Konvensaun Internasionál ba Eliminasaun Forma Diskriminasaun Hotu-Hotu Hasoru Feto (CEDAW), Planu Asaun Nasionál kona-ba Violénsia Bazeia ba Jéneru (PAN-VBJ) no Planu Asaun Nasionál 1325 kona-ba Feto, Pás no Seguransa.
Maski nune’e, nia husu bs instituisaun Estadu no parseiru dezenvolvimentu sira atu transforma kompromisu no polítika sira ne’e ba asaun konkreta, hodi hadi’a feto no família sira-nia moris loroloron.
Selebrasaun tinan 50 Loron Nasionál Feto Timor-Leste ne’e uza tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun”, ho lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.
Tema no lema ne’e, tuir ministra, fó oportunidade atu valoriza kontribuisaun no sakrifísiu feto sira, rekoñese progresu ne’ebé atinje ona no reafirma kompromisu ba igualdade, justisa no inkluzaun.
“Lema ne’e mós afirma katak feto sira sei kontinua luta hasoru diskriminasaun no violénsia, hametin unidade no solidariedade, no promove direitu, oportunidade hanesan no partisipasaun efetiva ba feto hotu iha dezenvolvimentu nasaun. Ita tenke kontinua prevene no kombate violénsia bazeia ba jéneru, inklui violénsia doméstika no abuzu seksuál, atu feto no labarik-feto hotu bele moris ho seguransa, liberdade no dignidade”, nia salienta.
Hodi apela ba feto, labarik, estudante no joven feto sira, liuliu feto foinsa’e atu aprende husi istória luta Maria Tapó no feto rezisténsia sira seluk, hodi kontinua kontribui ba nasaun liuhusi edukasaun, koñesimentu, inovasaun no lideransa.
Ba mane adultu no joven mane sira, ministra enkoraja atu respeita direitu feto no sai parseiru iha promosaun igualdade jéneru.
“Fiar an ba kapasidade ne’ebé iha, buka hariku-an ho koñesimentu no aproveita oportunidade, tanba Timor-Leste presiza imi-nia talentu, enerjia, kriatividade no lideransa. Ba aman, mane adultu no joven mane sira, ha’u enkoraja atu respeita direitu feto no sai parseiru iha promosaun igualdade, no harii família no komunidade livre husi violénsia no diskriminasaun”, katak.
Iha okaziaun ne’e, ministra reafirma kompromisu atu serbisu hamutuk ho instituisaun Estadu, autoridade munisipál, lideransa lokál, sosiedade sivíl, organizasaun feto no parseiru dezenvolvimentu sira atu promove igualdade jéneru no inkluzaun.
Nia apela ba instituisaun hotu atu integra perspetiva jéneru iha planeamentu, orsamentu, implementasaun no monitorizasaun, no ba lideransa lokál atu hametin partisipasaun feto iha prosesu foti-desizaun, protesaun ba vítima violénsia no asesu ba oportunidade hanesan.
Selebrasaun ne’e marka tinan 50 luta no kontribuisaun feto timoroan, ho objetivu atu kontinua promove sosiedade ne’ebé garante igualdade, liberdade, justisa no dignidade ba feto hotu.
PN husu hamutuk atu hakotu violénsia no diskriminasaun hasoru feto
Prezidente Komisaun F Parlamentu Nasionál (PN), Maria Barreto Gorumali, husu entidade governamentál, organizasaun feto no komunidade tomak atu hamutuk hakotu forma violénsia no diskriminasaun oioin ne’ebé feto sira enfrenta iha família, fatin públiku no komunidade.
Nia esplika katak Parlamentu Nasionál, iha lejizlatura dalimak, aprova alterasaun ba Lei Feriadu Nasionál hodi inklui loron 03 Novembru nu’udar Loron Nasionál Feto, liuhusi Lei Númeru 10/2023, loron 05 Abríl, kona-ba alterasaun daruak ba Lei Númeru 10/2005, loron 10 Agostu, kona-ba feriadu nasionál no data ofisiál komemorativa.
Tuir Maria Barreto, komemorasaun ba da-50 ne’e iha signifikadu istóriku no sai oportunidade atu fó omenajen ba feto sira ne’ebé kontribui iha luta libertasaun nasionál Timor-Leste.
Nia hatete katak iha tempu rezisténsia, feto timoroan sira hatudu aten-brani no determinasaun hamutuk ho mane sira iha oin-luta atu hasoru inimigu, hodi kontribui ba restaurasaun independénsia.
“Autodeterminasaun la’ós de’it rezultadu husi partisipasaun mane sira, maibé inklui mós partisipasaun feto iha memória nasionál. Tanba ne’e, ita presiza rekoñese feto sira-nia sakrifísiu no kontribuisaun”, nia afirma.
Nia mós temi katak Komisaun F Parlamentu Nasionál, bainhira halo alterasaun ba Estatutu Veteranu, tau mós atensaun ba feto sira ne’ebé partisipa iha luta libertasaun nasionál, liuliu iha kategoria patriota ne’ebé define iha artigu 3.
Maria Barreto subliña katak maski kontribuisaun balun la’ós partisipasaun eskluziva iha luta, maibé kontribuisaun idaidak ne’ebé ajuda prosesu libertasaun nasionál tenke hetan rekoñesimentu.
Iha nia intervensaun, nia afirma katak feto timoroan sei kontinua hasoru barreira no diskriminasaun iha sosiedade, nune’e luta ba igualdade no inkluzaun tenke sai prioridade nasionál no responsabilidade ema hotu nian.
“Luta ba igualdade no inkluzaun presiza determinasaun, rezisténsia, esperansa no kontinuidade. Ami feto la rende no sei kontinua luta nafatin to’o atinje igualdade no inkluzaun”, nia dehan.
Deputada ne’e konvida Governu, movimentu feto Timor-Leste, ajénsia sira, organizasaun feto, feto membru PNTL no F-FDTL, no lideransa komunitária atu hamutuk foti responsabilidade hodi prevene no hakotu violénsia hasoru feto iha uma-kain, fatin públiku no komunidade.
Nia haktuir katak komemorasaun Loron Nasionál Feto ba da-50 iha Bobonaru, liuliu iha fatin moris eroína Maria Tapó, sai momentu atu hanoin filafali feto sira-nia kontribuisaun ba istória nasionál no hametin kompromisu ba igualdade no inkluzaun iha Timor-Leste.
Komemorasaun ho misa agredesimentu presta omensajen iha semitériu Eroína Maria Tapó no finál jogu voileból ne’ebé partisipa husi Embaixadora Nova Zelándia, Austria no hetan partisipasaun másimu husi lideransa komunitária, komunidade feto, organizaun feto, Organizasaun Popular Mulher Timor (OPT).
Notísia relevante: Padre Guilhermino husu ba feto Timór kontinua luta ba igualdade no inkluzaun
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

