MKI define prioridade lima atu transforma estrutura ekonomia Timor-Leste

DILI, 04 Novembru 2026 (TATOLI)-Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI) define prioridade lima ba períodu 2027-2029 atu transforma estrutura ekonomia Timor-Leste husi nasaun ne’ebé depende maka’as ba importasaun sai nasaun ne’ebé iha kapasidade produsaun lokál, indústria prosesamentu no esportasaun ne’ebé forte, relasiona ho situasaun globál ne’ebé la estavel.
Diretór-Jerál Komérsiu, Elias de Jesus, hatete katak MKI hakarak muda gradualmente estrutura ekonomia nasionál, hodi hamenus dependénsia ba produtu importadu no aumenta kapasidade produsaun doméstika, indústria prosesamentu no esportasaun, liuliu iha kontestu ekonomia globál ne’ebé la estavel.
“Maibé, ita mós tenke realístiku. Ita labele transforma ekonomia iha tempu badak. Ita presiza prioridade klaru no implementasaun ne’ebé konsistente. Entaun, ita iha área prioridade lima ba tinan 2027 to’o 2029”, Elias de Jesus hatete ba Tatoli, ohin.
Nia esplika área prioridade dahuluk mak identifika produtu ne’ebé nasaun ne’e iha kapasidade atu prodús ho kompetitivu, duké buka atu prodús sasán hotu iha Timor-Leste.
“Ita presiza hili área ne’ebé ita iha potensial reál. Ezemplu, kafé, produtu agríkola espesífiku, peska, produtu alimentár prosesadu no artezanatu. MKI bele halo avaliasaun ba kapasidade produsaun, nesesidade merkadu no oportunidade investimentu”, nia dehan.
Prioridade daruak mak dezenvolve indústria prosesamentu atu amenta valór produtu lokál. Nia fó ezemplu katak prodús ai-farina bele dezenvolve liután prosesamentu sai produtu alimentár, enkuantu kafé bele aumenta nia valór liuhusi prosesamentu, embalajen no komersializasaun ho marka Timor-Leste. Inisiativa hirak-ne’e bele kria oportunidade empregu no aumenta valór adisionál iha rai-laran.
Prioridade datoluk mak hametin ligasaun entre produsaun no merkadu, hodi asegura katak agrikultór sira iha asesu ba kompradór ne’ebé regular. “Iha ne’e, MKI bele fasilita liga sira kooperativa agríkola, supermerkadu, otél, restaurante no distribuídor. Maibé, kontratu komersiál presiza bazeia ba kuantidade, kualidade, presu no regularidade fornesimentu”, nia salienta.
Prioridade dahaat mak hadi’a ambiente negósiu no sistema lisensiamentu. MKI implementa ona sistema lisensiamentu dijitál ba atividade komersiál no industriál, nu’udar parte husi reforma atu fasilita formalizasaun negósiu no hamenus barreira administrativu. “Ita presiza kontinua hadi’a sistema ne’e, promove transparénsia no fasilita investimentu produtivu”, nia realsa.
Prioridade dalimak mak aproveita oportunidade ne’ebé mai husi integrasaun ASEAN no Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK). Membru iha organizasaun rua ne’e oportunidade ba empreza nasionál atu asesu ba merkadu internasionál, maibé presiza prepara atu prodús sasán ho kualidade no kumpre rekizitu merkadu.
Elias de Jesus subliña katak objetivu MKI mak ajuda emprezáriu lokál sira atu transforma oportunidade integrasaun ekonomia internasionál sai kontratu komersiál no atividade esportasaun ne’ebé efetivu.
“Ita-nia dezafiu ekonomia la’ós deit kona-ba folin sasán sa’e ka tun. Dezafiu boot mak oinsá hametin estrutura ekonomia atu responde ba mudansa iha merkadu internasionál. Bainhira presu mina no ai-han globál sa’e, ita sente diretamente impaktu tanba ita depende maka’as ba importasaun”, nia afirma.
Nia mós hatete katak MKI labele implementa planu hirak-ne’e mesak, maibé presiza koordenasaun ho ministériu relevante sira, Autoridade Aduaneira, instituisaun ekonómika no setór privadu.
“Ita-nia objetivu mak asegura katak Timor-Leste la depende de’it ba sasán importadu, maibé gradualmente aumenta kapasidade atu prodús, prosesa no fa’an ita-nia produtu rasik. Ne’e mak diresaun importante atu hametin reziliénsia ekonomia no hadi’a moris povu TimorLeste”, nia akrexenta.
Atu apoia implementasaun programa sira iha tinan 2027, MKI hetan alokasaun orsamentu hamutuk $7.578.816. Montante ne’e inklui $3.559.616 ba saláriu no vensimentu $3.949.200 ba bens no servisu, no $70.000 ba kapitál dezenvolvimentu.
Orsamentu ne’e sei aloka ba programa no setór importante sira, inklui investimentu no diversifikasaun ekonómika, dezenvolvde setór komérsiu no indústria, funsionamentu no dezenvolvimentu instituisionál, servisu korporativu no atividade seluk.
Elias de Jesus hatete katak proposta orsamentu ne’e sei aprezenta ba Parlamentu Nasionál atu diskute, ne’ebé bele lori ba alterasaun ba montante orsamentu ne’ebé propoin.
Notísia relevante: Sistema dijitál foun fasilita MKI fó lisensa industriál no komersiál ba empreza 174
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

