Bobonaru prontu simu podér lokál, hein desizaun Governu sentrál

BOBONARU, 13 Novembru 2026 (TATOLI) – Autoridade Munisípiu Bobonaru prontu ona atu simu podér lokál no desentralizasaun administrativa, depois liuhusi prosesu avaliasaun kondisaun mínima ne’ebé hetan rezultadu muito bom ba dala-rua no agora munisípiu ne’e hein de’it desizaun husi Governu sentrál atu avansa ba faze implementasaun podér lokál.
Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, hatete katak munisípiu ne’e iha serbisu munisipál 19, inklui diresaun no ajénsia fiskalizasaun munisipál, ne’ebé prepara ona atu hala’o kompeténsia administrativa no finanseira tuir Dekretu-Lei Nú. 3/2016.
Nia esplika katak prosesu avaliasaun hahú iha Outubru 2025, bainhira ekipa husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) mai avalia kondisaun mínima iha diresaun sira ne’ebé estabelese iha munisípiu.
Iha avaliasaun primeira faze, Bobonaru hetan pontu 80,56 ho kategoria muito bom, ne’ebé hatudu katak servisu administrativu no jestaun iha área oioin iha preparasaun di’ak.
Depois, iha avaliasaun segunda faze, ekipa MAE kontinua halo avaliasaun no fó rekomendasaun kona-ba finansiamentu, rekursu umanu no jestaun administrativa. Autoridade Munisípiu Bobonaru asegura katak lakuna sira ne’e hadi’a ona no rezultadu avaliasaun finál submete ona ba MAE atu lori bá Konsellu Ministru hodi foti desizaun.
Notísia relevante: Bobonaru rejista avansu infraestrutura no hein podér lokál
“Agora avaliasaun finál ami submete ona ba MAE no kontinua submete ba Konsellu Ministru. Ami hein de’it desizaun bainhira mak Governu Sentrál atu fó podér lokál ba Bobonaru ka la’e. Maibé, ami preparadu atu simu”, Paulo Moniz Maia dehan iha Programa Tatoli Hakbesik ne’ebé realiza iha salaun Maria Tapó, sesta-feira ne’e.
Nia afirma katak munisípiu iha rekursu umanu no kapasidade administrative no finanseira ne’ebé natoon atu hala’o serbisu, maibé nafatin presiza formasaun kontínua, liuliu iha área jestaun finanseira, atu hasa’e kapasidade funsionáriu sira.
Paulo esplika katak kompeténsia balun Governu Sentrál delega ona ba munisípiu, inklui jestaun projetu Programa Dezenvolvimentu Integradu Munisipál (PDIM) no Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS). Maibé, kompeténsia ba projetu ho orsamentu boot sei iha limitasaun, tanba tenke konsidera kapasidade munisípiu atu ezekuta orsamentu.
“Nia fó ezemplu mak projetu ida ho orsamentu tuir kalkulasaun téknika nia gasta millaun $1, maibé agora ami husu Governu seidauk bele fó tanba haree ba ami-nia kompeténsia bele ona ezekuta orsamentu ne’e ka la’e? Tanba ne’e, Governu sentrál sei limita ami-nia kompeténsia ba to’o orsamentu rihun $500 de’it ne’e”, nia dehan.
Nia hatutan katak, liuhusi desentralizasaun administrativa, munisípiu hakarak hetan autonomia atu jere rasik orsamentu, planeamentu no programa dezenvolvimentu tuir nesesidade komunidade iha territóriu.
Iha parte seluk, Paulo dehan katak Autoridade Munisípiu Bobonaru implementa ona prinsípiu partisipasaun sidadaun nian tuir artigu 72 Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Prosesu planeamentu hahú husi aldeia, diskute iha nivel suku, kontinua ba Asembleia Postu Administrativu no Konsellu Koordenasaun Munisipál.
Nia esplika katak planu dezenvolvimentu munisipál mós integra kontribuisaun husi lideransa komunidade, igreja, instituisaun seguransa no partidu polítiku liuhusi Konsellu Konsultativu Munisipál, atu garante programa sira responde ba prioridade populasaun nian.
“Atu sinkroniza planu munisípiu ho nasionál nia liga ho dezenvolvimentu iha área hotu-hotu kada tinan. Ami iha planu asaun anuál kada tinan, ami halo kedas mai husi aldeia atu tau kedas orsamentu ba tinan ida-ne’e nian. Ne’e ami diskute iha Konsellu Koordenasaun Munisipál depois aprova, ami submete ba MAE depois ami mós diskute Programa no Polítika Governu no halo aprovasaun”, nia esplika.
Aleinde ne’e, munisípiu Bobonaru mós iha planu ba médiu prazu husi 2026 to’o 2031 hanesan preparasaun hasoru podér lokál.
“Ami halo planu tinan lima dala-ida, hahú kedas husi 2026 ba 2031. Ami-nia planu asaun anuál sira ne’e ami ajusta hamutuk, ami sinkroniza no aliña hamutuk, nune’e sai planu ida médiu prazu, saida mak kada tinan ami atu halo iha hotu ami-nia planu. Planu ne’e nia relatoriu submete ona ba MAE, ninia rezultadu ami hein bainhira podér lokál tun mai”, nia dehan.
Agrikultura no turizmu sai prioridade bainhira hakat ba podér lokál
Paulo Moniz Maia hatete katak bainhira Governu sentrál aprova podér lokál ba Bobonaru, prioridade dezenvolvimentu munisípiu nian sei konsentra iha área agrikultura no turizmu.
Nia konsidera Bobonaru, liuliu área Maliana, nu’udar territóriu ho potensiál agríkola ne’ebé presiza dezenvolve liuhusi hadi’a infraestrutura irrigasaun, atu aumenta produsaun lokál no hamenus importasaun ai-han husi rai-li’ur.
“Iha tempu ne’ebá, reabilitasaun irrigasaun Maliana I no Maliana II kontinua hela, ho progresu serbisu liu ona 50%. Autoridade Munisípiu hein katak projetu rua ne’e bele remata lalais, nune’e agrikultór sira bele uza fali irrigasaun ba atividade to’os no natar”, Paulo afirma.
Iha área turizmu, munisípiu sei fó prioridade ba dezenvolvimentu Bee-manas Marobo no Borluli, inklui Fósil Iktiosauru iha Foho Lesululi ne’ebé konsidera nu’udar fatin turístiku importante ne’ebé bele fó reseita ba munisípiu Bobonaru.
“Ikan-ruin ne’e iha Foho Lesululi Kailaku nian. Ida-ne’e ami hato’o proposta no Governu sentrál rasik, Prezidente Repúblika no Primeiru-Ministru mós hetan ona fatin poténsia ne’e atu data turista mai hodi ami bele rekolla reseita própria mai ami-nia munisípiu hodi ami bele ezekuta rasik husi reseita ne’ebe ami hetan husi fatin turístiku”, nia dehan.
Aleinde ne’e, autoridade munisípiu prepara ona planu konstrusaun estasionamentu iha fronteira Mota-Ain ho área hamutuk ektare 12, atu fasilita movimentu transporte komérsiu entre Timor-Leste no Indonézia.
“Ami halo estasionamentu ida para karreta husi Indonézia mai labele ultrapasa liu bá Dili no Maliana. Karreta ne’ebé tulan sasán to’o tonelada 20 ne’e tenke tama hotu iha ne’ebá depois mak ita-nia karreta baskolante husi Dili no Maliana mak bele transporta fali sasán sira ne’e mai ita -ia territóriu, nune’e bele fó serbisu ba ita-nia ema iha fronteira, liuliu sira iha Batugadé”, nia dehan.
Notísia relevante: PAM Bobonaro promete kria kondisaun hasoru implementasaun podér lokál no desentralizasaun administrativa
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

