Efeitu El Niño obriga komunidade uma-kain ualu iha suku Usitasa’e buka bee iha mota

OEKUSI, 16 Novembru 2026 (TATOLI) – Fenomena El Niño akompaña ho bailoron naruk afeta ba bee-matan sira maran, hodi obriga komunidade uma-kain ualu iha birru Neof-Upat aldeia Pune Suku Usitasa’e, sub-rejiaun Oésilo Rejiaun Adminstrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), tenke la’o ain ho distánsia kilometru-rua hodi kuru bee iha mota Nifufeob.
Maibé, tanba distánsia do’okliu, iha domingo ne’e komunidade uma-kain ne’e ho inisiátiva ke’e rasik bee-posu hodi kanaliza sa’e ba komunidade sira-nia hela fatin hodi utiliza ba nesesidade lorloron nian.
Notísia relevante:DNMG no BMKG dezenvolve sistema alerta antesipada tsunami no hametin preparasaun ba El Niño
Komunidade Miguel Metan, informa katak, inisiativa ne’e kbiit rasik husi uma-kain ualu, hodi deside ke’e bee-posu iha mota hodi dada bee sa’e ba bairru Neof-Upat, atu bele fasilita ba konsumu loron nian.
“Durante ne’e ami mai kuru de’it iha mota ki’ik ida iha bairru laran maibé agora maran ona, nune’e ami deside hamutuk mai buka fali iha mota ne’e, maibé tanba lori bee husi mota ba uma do’okliu, entaun ami ho inisiativa kee bee-posu ida atu dada ba uma,” nia hateten ba Ajénsia Tatoli,I.P iha Oekusi, ohin.
Nia informa, difikuldade kona-ba bee-moos, bairru referidu rnfrenta tinan barak ona, no enfrenta mós problema eletrisidade, tanba Governu seidauk tau matan ba sira, nune’e komunidade uma-kain ualu ho inisiativa rasik, hamutuk osan hodi sosa fiu eletrisidade no dada husi viziñu ho distánsia kilometru-ida.
“Ami laiha apoiu husi autoridade ruma, mezmu ahi eletrisidade no bee-moos, ami uza rasik ami-nia kbiit mak dada ka halo kanalizasaun,” Miguel Metan afirma.
Xefe bairru Neof-Upat Domingos Poto Colo, reforsa-tan katak, bee-moos importante atu fasilita uma laran no mós ba animál sira, tanba ne’e ho inisiativa, ke’e rasik bee-posu hodi kanaliza bee-moos ne’e husi mota-ninin ho distánsia kilometru rua sa’e ba komunidade atu bele uza.
“Iha tinan hirak kotuk, sei di’ak, tanba ami iha bee-matan balun hodi utiliza no halo jestaun to’o tempu udan, maibé tinan ida-ne’e maka bee-matan sira maran hotu, atu kee oinsá mós la hetan ona bee, ne’e maka ami organiza malu mai ke’e besik mota ninin atu dada sa’e ba bairru laran,” nia hateten.
Notísia relevante:El Niño ameasa produsaun ai-han, SMAPPF prepara fini ba agrikultór
Timor-Leste kontinua enfrenta risku bee-menus tanba mudansa padraun udan no bailoron naruk. UNICEF, iha análize kona-ba El Niño 2026-2027, hateten katak fenómeno ne’e bele hamenus udan durante períodu Novembru 2026 to’o Abril 2027, no aumenta risku bailoron maka’as, bee-menus no redusaun produsaun agríkola.
Enkuantu, dokumentu Nasionál Determinadu Kontribuisaun (NDC) Timor-Leste 2026-2035 mós identifika seguransa bee nu’udár dezafiu dezenvolvimentu, liuliu iha área rurál, ne’ebé komunidade depende ba mota, bee-matan no posu.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

