DNMG no BMKG dezenvolve sistema alerta antesipada tsunami no hametin preparasaun ba El Niño

DILI, 28 Outubru 2026 (TATOLI) – Governu Timor-Leste hametin preparasaun atu hamenus impaktu potensiál husi fenómenu El Niño durante períodu 2026-2027, inklui risku rai-maran, falta bee-moos no dezastre naturál sira.
Iha tempu hanesan, Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG, sigla portugés) serbisu hamutuk ho Ajénsia Meteorolojia, Klimatolojia no Jeofízika Indonézia (BMKG, sigla Indonézia) atu dezenvolve roteiru nasionál ba sistema alerta antesipada tsunami.
Esforsu sira ne’e diskute durante Fórum Monsaun ba da-12 no Enkontru Preparatóriu El Niño 2026–2027, ne’ebé hala’o iha Ministériu Transporte no Komunikasaun (MTK), iha Dili. Fórum ne’e halibur autoridade no parte relevante sira atu disemina informasaun kona-ba klima no hadi’a prontidaun ba dezastre naturál sira.
Diretór Nasionál Meteorolojia no Jeofízika, Terêncio Fernandes Moniz, hatete katak sira-nia parte serbisu hamutuk ho BMKG Indonézia nian hodi dezenvolve roteiru nasionál ida ba sistema alerta antesipada tsunami nian, tanba Timor-Leste seidauk iha sistema ho kapasidade ne’ebé adekuada.
“Ami foin kompleta inisiativa kolaborativa ida iha área meteorolojia nian ho BMKG Indonézia, ne’ebé rezulta iha roteiru nasionál ida ba sistema alerta antesipada tsunami nian. Sorumutu nivel nasionál ne’e ho objetivu atu formula planu asaun nasionál ida, espesifikamente foka ba dezenvolve mekanizmu alerta antesipada kona-ba tsunami”, Terêncio Moniz hatete.
Tuir nia, liuhusi enkontru ho parseiru no konsultór sira, Governu halibur hela informasaun no rekomendasaun téknika sira, ne’ebé sei tau hamutuk sai relatóriu hodi hato’o ba ministériu relevante sira, tanba liuhusi enkontru sira ne’e, informasaun hotu husi parseiru no konsultór sira sei konsolida iha relatóriu ida no tui mai sei aprezenta ba ministériu sira.

Terêncio akrexenta katak bainhira relatóriu ne’e finaliza ona, DNMG sei hala’o atividade akompañamentu hodi habelar informasaun ne’e ba públiku no autoridade munisípiu sira iha Timor-Leste laran tomak.
Nia subliña importánsia atu hasa’e preparasaun nasionál liuhusi foti lisaun husi dezastre naturál oioin ne’ebé akontese iha rejiaun ne’e, inklui eventu foin lalais ne’e iha Flores, Indonézia.
“Ami aprende ona husi dezastre naturál ne’ebé akontese iha Flores. Ida-ne’e sai hanesan referénsia importante ba polítika ministeriál iha dezenvolvimentu sistema ida ne’ebé adekuadu hodi proteje komunidade sira ne’ebé potensialmente afetada husi tsunami”, nia afirma.
Prezidente Autoridade Munisípiu Manatutu, Luís Inácio Henriques Fernandes, revela katak ninia rejiaun hahú hasoru dezafiu kona-ba disponibilidade bee-moos, tanba tempu bailoron ne’ebé naruk, partikularmente iha área sira ne’ebé depende ba bee-matan naturál.
Nia hatete katak partisipasaun husi autoridade munisipál iha fórum ne’e krusiál tebes atu hetan informasaun loloos kona-ba evolusaun husi kondisaun klimátika sira no impaktu potensiál sira husi El Niño.
“Ida-ne’e hanesan primeira vez ami partisipa iha fórum. Informasaun kona-ba El Niño no tempu bailoron ne’ebé prolongadu ne’e vitál tebes, tanba permite autoridade munisípál atu hato’o ba lideransa komunitária no públiku”, nia hatete.
Tuir nia, divulgasaun husi informasaun klimátika ne’ebé presiza mós nesesária hodi evita dezentendimentu sira no pániku públiku nian hasoru kondisaun sira tempu nian ne’ebé muda.
“Durante tempu rai-bailoron ne’ebé naruk, ami hahú hasoru problema ho asesu ba bee-moos tanba bee-matan sira hahú maran. Ami daudaun serbisu hamutuk ho parte bombeiru nian hodi koloka kamioneta tanke hodi fahe bee ba komunidade”, nia dehan.
Nia fó sai katak komunidade sira iha área tasi-ibun oioin, inklui Behau no Fatumetan, hasoru dezafiu sira atu hetan bee-moos ne’ebé adekuadu. Rezidente balun tenke hasai osan hodi sosa bee-moos atu hatán ba sira-nia nesesidade loroloron nian.
“Situasaun ida-ne’e fó todan ba komunidade, hanesan porsaun ida husi sira-nia rendimentu ne’ebe limitadu tenke gasta ba sosa bee. Ho razaun ida-ne’e, ami kontinua halo koordenasaun ho autoridade suku sira hodi fó tulun ba komunidade sira iha área ne’ebé hetan bee menus”, nia salienta.
Aleinde nesesidade konsumu uma-kain nian, Luís mós destaka impaktu husi tempu bailoro ba setór agríkola, partikularmente ba agrikultór sira ne’ebé depende ba udan-been.
Tuir nia, natar sira iha Manatutu sei relativamente hetan apoiu di’ak tanba disponibilidade bee mota nian no hadi’a rede irrigasaun sira. Maibé, agrikultór sira ne’ebé depende ba agrikultura ne’ebé uza udan-been hasoru difikuldade boot liu.
Nia esplika katak agrikultór sira ne’ebé kuda batar no fore sira maka vulneravel ba efeitu sira husi tempu bailoro naruk, tanba sira-nia atividade agríkola sira depende maka’as ba disponibilidade udan-been nian.
Tuir nia, situasaun ida-ne’e nesesita medida proativu sira, hanesan ajusta prátika agríkola sira no hili ai-horis sira ne’ebé apropriadu ba fornesimentu bee ne’ebé iha.
Governu prepara bee-posu sira hodi asegura fornesimentu bee-mos
Atu rezolve ameasa bailoron naruk, autoridade Manatutu mós utiliza hela posu sira ne’ebé iha ona hodi ajuda hatán ba nesesidade bee komunidade nian.
Luís nota katak bee-matan naturál maran ona, enkuantu posu sira funsionál nafatin hanesan bee-matan alternativu.
Nia esplika, maizumenus iha posu rua to’o tolu iha área Behau, inklui instalasaun sira ne’ebé konstrui ho apoiu husi fundasaun ida ne’ebé bazeia iha Xina. Maibé, atu opera instalasaun sira-ne’e presiza jestaun kolaborativa entre komunidade lokál no autoridade sira, espesifikamente atu asegura fornesimentu enerjia ne’ebé konfiavel ba bomba bee nian no manutensaun kontínua ba ekipamentu sira.
Posu perfurasaun sira presiza eletrisidade atu halo operasaun ba sira-nia bomba. Tanba ne’e, komunidade presiza organiza sira-nia jestaun koletiva, nune’e fasilidade ne’e bele utiliza ho sustentavel.
Luís hatete katak se tempu bailoron persiste ba períodu ne’ebé naruk, Manatutu sei enkoraja jestaun ne’ebé lidera husi komunidade, inklui arranju sira hodi kontribui ba kustu eletrisidade nian hodi asegura operasaun kontinua husi bomba bee nian.
Liuhusi Fórum Monsaun ba da-12 no preparasaun ba El Niño 2026–2027, Governu iha esperansa atu hametin koordenasaun entre ajénsia meteorolójika sira, autoridade munisípiu sira, no públiku, nune’e hasa’e preparasaun ba mudansa klimátika no risku dezastre naturál sira iha Timor-Leste.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

