DILI, 26 outubru 2023 (TATOLI)–Xefe suku Maubisse Villa, Wilson Nivio Maria Pereirra Mendonça, hateten sítiu turístiku Rabilau ne’e atrai turista domestika no internasionál atu vizita, nune’e atividade Camping Amizade (CA) Jilid III ne’e atu promove fatin turístiku iha Maubisse-Ainaro.
Notísia Relevante: MTKI dezenvolve Rabilau iha Maubisse nakfila ba turizmu komunitáriu
“Hanesan autoriade másimu iha suku ida-ne’e, tuir observasaun ne’ebé ha’u haree Camping Amizade (CA) hili STR sai fatin alvu ba CA ne’ebé envolve ema barak. Tuir ha’u-nia observasaun atividade ne’e importante bele lori ema iha rai-liur tantu iha rai-laran mai iha fatin turizmu ne’ebé beleza furak tebes no sira sente hakmatek. Aleinde ne’e, sira mai haree beleza furak sira bele esplora di’ak liután fatin ne’e ba ema seluk no bele fila-fali mai hodi lori benefísiu mai grupu no komunidade iha fatin ida-ne’e,” Xefe suku ne’e hateten ba Agência Tatoli liuhosi telefónika, kuarta (25 outubru 2023) ne’e.
Tanba, tuir nia, fatin ne’e turizmu naturál no buat hotu la’o ho kultura, entaun ho ida-ne’e mak hamosu ona kultura atu tama-mai fatin ne’e tenke foti matak malirin, tuir fiar vizavón sira-nia tempu.
“Ami iha ne’e organizadu. Signifika bainhira mai halo Camping Amizade ne’e, sira kontaktu direta bele mai suku no Rádiu Komunidade Mauloko, no bele tama ba estrutura hodi tau-matan ba Sítiu Turístika Tabilau. Tanba, ita haree katak fatin ne’e turizmu naturál no buat hotu la’o ho kultura. Entaun, ita hamosu ona kultura atu tama-mai fatin ne’e ita foti matak malirin tuir fiar vizavón sira-nian no ita haree buat hotu lulik. Ida-ne’e hanesan lisensa de’it atu atividade la’o ho di’ak,” nia esplika.
Nune’e, bainhira vizitante sira mai vizita mak tenke selu ba kultura ne’e baibain malae sira mai ho grupu bele selu $20, $30 to’o $100 no balun mai individual ne’e sira tenke hili lai pakote ida mak hakarak foti bua-malus ka simu ho jestu kultura hosi rai Maubisse, tanba envolve ho ferik katuas no lia-nain sira.
“Ami tenta ba oin hodi bele instala presu atu ema ida selu $1 molok tama mai-ne’e, tanba ita instala ona fasilidade hanesan haris fatin ho bee-manas inklui kafetária. Fatin ne’e mós ita ladún dezenvolve ho sasán modernu nian, maibé nafatin ho nia orijinalidade. Iha fatin ne’e, iha haris fatin haat, ne’ebé rua iha kedas ona bee-manas no rua seluk ita seidauk installa. Maibé ba futuru sei instala hotu tanba fatin ne’e malirin no presiza duni bee-manas,” nia dehan.I
ha fatin refere, nia hateten, grupu Asosiasaun Turizmu Rabilau mós prepara tenda camping, kulsaun ho sleeping bags.
“Ami halo pakote ida $5 no karik mai hosi Dili mak la lori bele kontaktu mai ami prepara kedas iha-ne’e. Ami iha ne’e foin open up iha 26 agostu 2023, ne’ebé Prezidente Repúblika rasik mai iha fatin refere. Tanba, durante ne’e grupu rua mak kultura no responsabilidade másimu. Kultura kuaze $600, no sira utiliza de’it kuaze 20% hodi hola fasilidade sira, simu ema hanesan tais hodi kompleta ba preparasaun no restu rai hela iha grupu no to’o fulan lima ou neen mak bele fahe,” nia dehan.
Kona-ba vizitante, nia dehan, ema kuaze rihun ida resin no barak liu mak open up iha segundu mak Camping Amizade.
“Nune’e, ami autoridade hamutuk ho komunidade ami tuur hamutuk no halo observasaun ba fatin refere iha nia natureza furuk. Ita bele dehan rai ne’e rai kultura, kultura hira iha suku ne’e liuliu iha aldeia tolu ne’e mak sai nain ba fatin refere. Ami deside atu foti fatin ne’e sai ekoturizmu komunitariu no ba oin bele influénsia no ada ema barak mai iha ne’e,” nia dehan.
Bainhira realiza atividade Camping Amizade dahuluk hetan konfiansa hosi VIII Governu Konstitusionál no mós IX Governu Konstitusionál ne’ebé ajuda loke estrada ba fatin turístiku refere.
“Dahuluk ami la’o voluntáriu depois ami hetan konfiansa hosi IX Governu Konstitusiionál hodi hetan fundu hamutuk $40,800 hodi konstrui uma, dada bee no instala spot foto sira, ajuda mós loke estrada mai fatin turizmu ne’e,” nia dehan.
Sítiu Turístiku Rabilau lokaliza iha aldeia Rimori, Kanurema no Koulala, suku Maubisse Villa, kultura Rimori nia responsável ba fatin refere ne’ebé iha ema balun hetan formasaun iha ospitalidade hosi Asia Foundations no Sentru Formasaun Tibar iha ospitalidade, Tour Guide nian aleinde konstrusaun ba fatin la’o.
Tuir dadus sensu 2022 nian, xefe família hamutuk 4.614 ho nia populasaun 28.599 kompostu hosi feto 14.000 no mane iha 14,599.
Kordenadór Camping Amizade Jilid III, Francisco Mokit, hateten iha fatin turizmu kominitáriu Rabilau ba alvu CA Jilid 3 nian, ne’ebé mak antes ne’e kordena ona ho xefe suku, autoridade seguransa no PNTL, preparasaun durante fulan rua no loke rejistrasaun ba públiku, tinan ida-ne’e ho tem, “Ho Hanoin Foun, Ho Ambiente Foun”.“
Partisipante mai husi grupu ketak-ketak no ida-ne’e ami foka liu oinsá kria lasu amizade, no bele deskobre no eksplora fatin turizmu ida-ne’e, nune’e bele loke ema seluk nia hanoin. Aleinde vizitante domestika, iha mos vizitante hosi malae na’in-neen ne’ebé hosi Japaun no Alemaña,” nia dehan.
Kona-ba CA Jilid I, Balibo Maubisse, ema hamutuk 189 inklui komisaun no estranjeiru laiha. Ba Jilid II, Maliana Migir, iha ema 300-resin seidauk sura ho komisaun no partisipante, depois iha Jilid III ema 189 inklui komisaun no sura ho komunidade kuaze 200.
“CA programa anuál, tinan ida halo dala ida no tinan oin ami sei hili fatin seluk no ami sei analiza no survei fatin refere,” nia dehan.
Turista Alemaña, Lasse Korbanka, kontente tebes bainhira vizita fatin turístiku ida-ne’e no grupu lokál sira simu ho dansa kultura nian.
“Ami mai iha ne’e horisehik. Bainhira ha’u to’o iha ne’e, fatin ne’e di’ak tebes. Fatin iha ne’e nakloke tebes. Ami simu hosi grupu lokál ho dansa no kahe mós tais mai ha’u. hanesan previléjiu ida mai ha’u. To’o iha sentru ida-ne’e, ema hotu-hotu hahú harii nia tenda, kalan ne’e prepara mós naan karau ba ami hodi han. Ami iha DJ no dansa, han hamutuk no hemu lubuk ida. Entaun, ne’e di’ak tebes. Ha’u apreende buat hotu-hotu, ha’u kontente loos. Ha’u konsidera ne’e merese duni atu mai vizita, ema hotu-hotu ne’ebé ha’u hasoru, sira liman nakloke tebes. Ha’u mai iha ne’e reprezentante ba Komunidade Internasionál,” nia dehan.
Kona-ba nia paizajen, nia dehan, furak no matak bainhira loron matan mosu iha dadeersan.
“Hodikalan ha’u tenta hodi toba di’ak no hadeer sedu iha dadeer kuaze oras 5h50. Bainhira ha’u loke tenda, ha’u haree lalehan ho kór kinur no laranja. Entaun ha’u foti kedas drone sae ba fatin aas no haree loron matan furak tebes. Ha’u gosta aventura (Bertualang) no saida de’it mak hasoru iha dalan tenke la’o tuir de’it,” nia hateten.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
