DILI, 15 Setembru 2025 (TATOLI) – Iha Timor-Leste, konetividade dijital ne’ebé dezenvolve maka’as ho planu instalasaun fibra ótika submariñu no adosaun foin lalais ne’e ba estratéjia nasional “Timor Digital 2032” atu apoia dezenvolvimentu ekonómiku neʼebé inkluzivu no prestasaun servisu públiku di’ak liután.
“Maibé, ida-ne’e mós signifika dezafiu foun ida relasiona ho seguransa sibernétika, literasia dijitál no seguransa online liuliu ba feto no labarik-feto sira,” Sekretária Estadu ba Igualdade (SEI), Elvina Sousa Carvalho, hateten ba jornalista sira, iha Suai Room, Timor Plaza, segunda ne’e.
Maibé ida-ne’e, tuir autoridade governativa ne’e katak presiza hadi’a kolaborasaun ba abilidade atu responde ba dimensaun jéneru husi seguransa sibernétika, violénsia neʼebé fasilita hosi teknolojia no salvaguarda espasu síviku dijitál iha Timor-Leste.
“Bainhira ita hetan benefísiu sira husi asesu dijitál, ita mós tenke rekoñese no responde ba ameasa sira seguransa sibernétika nian, husi violénsia bazeia ba jéneru online, asédiu sibernétiku no dezinformasaun, to’o aumenta utilizasaun plataforma online ba rekrutamentu tráfiku umanu no forma sira seluk esplorasaun nian – ameasa sira ne’e, la’ós neutru husi perspetiva jéneru nian. Ida-ne’e dinámika relasaun sira-neʼebé bazeia ba podér, diskriminasaun bazeia ba jéneru no eskluzaun ne’ebé eziste offline maibé reprodús no intensifika hikas iha espasu online,” Elvina Sousa Carvalho hateten.
Ho inisiativa dezenvolvimentu kapasidade no diálogu inter-setoriál, UN Women halo parseria ho Komisaun Luta Kontra Tráfiku Umanu (KLATU) hamutuk hadi’ak liután esforsu nasionál hasoru tráfiku umanu. Deteta rede tráfiku umanu nu’udar dezafiu boot ida tanba trafikante sira hatene ho didi’ak utiliza beibeik teknolojia dijitál no mídia sosiál hodi halo rekrutamentu falsu ba traballadór sira.
Tanba ne’e, UN Women no Sekretária Estadu ba Igualdade, realiza workshop hodi kapasita liuhusi diálogu painél multi-parte importante ida, no halibur partisipante 180-resin inklui husi Governu, Asosiasaun Jornalista Timor-Leste no Organizasaun Sosiedade Sívil ho organizasaun feto sira.
Workshop sira-ne’e halao bazeia ba informasaun husi deskobrementu sira husi Estudu ka peskiza ida iha tinan-2024 hosi UN Women no UN University Institute iha Makau ne’ebé haktuir katak Organizasaun Sosiedade Sívil sira ne’ebé lidera hosi feto sira iha Sudeste Aziátiku mak iha númeru aas liu husi asédiu
Dadus sibernétiku: 73% hetan asédiu online no 71% hetan mensajen provokativu no ofensivu online.
Workshop ne’e hahú loron 15 to’o 19 Setembru 2025, ne’ebé hetan apoiu husi Governu Austrália nia Programa Kooperasaun Sibernétiku no Teknolojia Krítiku nian nu’udar parte ida husi Enkuadramentu Rejionál Feto ONU nian ba Sosiedade ida-ne’ebé Pasífiku no Inkluzivu iha Ázia no Pasifiku.
Embaixadora Austrália iha Timor-Leste, Caitlin Wilson, orgullu ba inisiativa ne’e. Austrália nafatin iha kompromisu atu apiou inisiativa dijitál no transformasaun Timor-Leste nian hodi promove espasu sibernétika ida-ne’ebé seguru no protejidu.
“Austrália sente orgullu hodi apoia inisiativa ida-ne’e, hodi rekoñese oinsá sibernétika no teknolojia krítika afeta aspetu hotu-hotu relasaun internasionál nian. Ami servisu hamutuk ho parseiru sira hodi permite konetividade boot liu no asegura asesu ba teknolojia dijitál sira iha rejiaun tomak, hodi fornese benefísiu ekonómiku no sosiál signifikativu, dezenvolvimentu sustentavel, no oportunidade atu partisipa iha ekonómia globál,” nia esplika.
Diplomata australiana ne’e konsidera diálogu ne’e sei sai nu’udar espasu ba troka koñesimentu no esperiénsia inter-setoriál hodi promove integrasaun kona-ba igualdade jéneru no konsiderasaun direitu umanu iha enkuadramentu legál no polítika kona-ba seguransa sibernétika no atu harii parseria ba ambiente dijitál ne’ebé seguru liu no inkluzivu liu iha Timor-Leste.
Enkuantu, Xefe Misaun UN Women iha Timor-Leste, Nishtha Satyam, hatete, partikularmente feto no labarik-feto sira la’ós de’it kona-ba teknolojia ema maibé tenke sai hanesan sentru husi esforsu seguransa sibernétika nian.
Nia dehan, presiza proteje feto no labarik-feto sira-nia dignidade, direitu dijitál sira, tane aas espasu síviku, no asegura partisipasaun seguru no ekuitativu iha espasu dijitál.
“Feto sira iha Timor-Leste, inklui ativista direitu feto sira, feto polítiku sira, jornalista sira, no reprezentante sira husi organizasaun feto sira no Organizasaun Sosiedade Sívil sira, uza beibeik espasu dijitál hodi halo advokasia ba direitu ema nian, asesu ba informasaun esensiál, no partisipa iha vida sívika,” nia konklui.
Jornalista : Osória Marques
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo





