DILI, 01 Outubru 2025 (TATOLI) – Ministériu Finansa (MF) submete, ohin, Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ba tinan fiskál 2026 ho montante billaun $2,291 ba Parlamentu Nasionál (PN).
Proposta ne’e entrega direta husi Primeiru-Ministru (PM), Xanana Gusmão, no Ministra Finansa, Santina Cardoso, akompaña husi Vise-Ministra Finansa, Felícia de Carvalho, Vise-Ministru ba Asuntu Parlamentár, Adérito Hugo, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, ba Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, iha nia gabinete iha tuku 17h00.
“Lori mai entrega ba Prezidente Parlamentu no nia sei entrega ba Komisaun sira atu haree, iha buat ruma hadi’a karik, haruka fali ba ami”, Xanana hateten ba jornalista sira hafoin entrega Proposta Lei OJE ne’e.

Depoizde submisaun proposta OJE 2026 ne’e, Parlamentu sei marka data diskusaun iha jeneralidade, espesialidade no finál globál, atu halo redusaun ka aumenta iha Parlamentu. “Husi Parlamentu mak sei deside kalendáriu [diskusaun]”, salienta.
Relembra katak, iha 30 Setembru 2025, Governu liuhusi desizaun koletiva Konsellu Ministru estraordináriu aprova proposta OJE 2026 ho billaun $2,291.
Ministra Finansa, Santina Cardoso, esplika ekipa Diresaun Jerál Planu Orsamentu lori proposta rezultadu OJE 2026 ba Primeiru-Ministru no tuir Lei Enkuadramentu Jerál Finanseira Públika, Governu sei submete proposta ne’e ba Parlamentu Nasionál iha loron 01 fulan-Outobru.
Proposta orsamentu iha subsetór tolu hanesan ida koloka ba administrasaun sentrál, seguransa sosiál, no sub-etór Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAFOA) ho totál billaun $2,291.
Nia dehan razaun MF ho indikativu orsamentu billaun $1-resin, tanba haree mós ba ezekusaun Governu nian no despeza prioridade neʼebé obrigatoriamente.
“Sé ita kompara ho tetu indikativu billaun $1-resin katak iha aumenta pur volta rihun atus haat-resin tan ba Governu haree programa prioridade lubuk ida hodi kompleta iha Orsamentu Jerál Estadu 2026,” Ministra Finansa argumenta.
Bazeia ba dokumentu ofisiál neʼebé Ajénsia Tatoli asesu, orsamentu ne’e prevee billaun $2,215 ba Administrasaun Sentrál no millaun $60 ba RAEOA, neʼebé millaun $30 mai husi reseita rasik. Seguransa Sosiál iha orsamentu millaun $170, neʼebé millaun $46 mai husi reseita rasik.

Proposta OJE 2026 tuir estratéjia Governu no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030, hodi kanaliza rekursu atu hametin kapitál sosiál, investe iha infraestrutura, diversifika ekonomia no hametin boa governasaun.
Kona-ba perspetiva makro ekonómiku ba tinan 2026, Governu projeta kreximentu PIB nian ho 4,5%, ne’ebé sustenta husi aumentu iha konsumu privadu no investimentu públiku, no inflasaun média anuál ne’ebé estabiliza besik 1,2%, hafoin tun ba 0,5% iha tinan 2025.
Medida prinsipál sira
Setór sosiál
Iha setór sosiál Governu aloka millaun $74,2 ba saúde (inklui millaun $55,9 ba kuidadu saúde primáriu no millaun $4,5 ba reabilitasaun no konstrusaun ospitál sira), millaun $35,8 ba edukasaun (ho reforsu ba Programa Merenda Eskolár, konstrusaun no reabilitasaun ba saladeaula, reforma kurrikulár no formasaun profesór) no millaun $180,4 ba protesaun sosiál (neʼebé millaun $170 ba Seguransa Sosiál no millaun $10,4 ba Programa Bolsa da Mãe hodi apoia primeira infánsia);
Setór infraestrutura
Iha setór infraestrutura prevee millaun $436 ba kapitál dezenvolvimentu, ho millaun $300 aloka ba fundu infraestrutura, millaun $107 ba liña ministeriál no millaun $29 ba munisípiu sira. Inklui millaun $223,4 ba enérjia (hodi habelar no moderniza rede elétrika nasionál, estudu kona-ba infraestrutura petrolífera no dezenvolvimentu projetu Tasi Mane) no millaun $20,2 ba agrikultura (hodi reabilita sistema irrigasaun no medida atu promove aumentu produtividade agríkola no mekanizasaun nian);
Setór ekonómiku
Iha setór ekonómiku prevee millaun $32,1 ba apoiu empreza mikro, ki’ik no média no kooperativa no mós promove esportasaun ho produtu ne’ebé kualidade, millaun $4,3 hodi apoia medida iha área komérsiu no indústria, liuliu ba hametin lojístika, promove investimentu estranjeiru no sustentabilidade industriál, millaun $104,7 ba setór petrolíferu, inklui esplorasaun ba bloku foun petrolíferu no minerál, estudu ba Projetu Tasi Mane no dezenvolvimentu petrolíferu, millaun $5,2 ba kriasaun sentru turístiku hodi apoia Programa Nasionál Promosaun.
Setór Institusionál no boa governasaun
Iha setór institusionál no boa governasaun Governu prevee millaun $12,7 atu hametin diplomasia no garante kumprimentu rekizitu adezaun ba ASEAN, millaun $16,2 atu reforsa setór justisa, millaun $37,1 atu apoia prosesu desentralizasaun no modernizasaun jestaun finanseira públika, no millaun $6,2 ba reforma funsaun públika no formasaun funsionáriu.
Nune’e, ho proposta ida-ne’e, Governu buka atu asegura ezekusaun sustentavel husi ninia polítika públika, atu konsolida integrasaun rejionál no promove dezenvolvimentu ida ne’ebé inkluziva, hodi prepara país ne’e hasoru dezafiu ekonómiku no sosiál tinan lima oin mai.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora





