DILI, 13 Novembru 2025 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hateten funudu ka reseita husi fundu petrolíferu ne’ebé Governu impoin presiza gasta hodi kria dezenvolvimentu ba Estadu no hadi’a povu nia moris, la’ós investe de’it ba iha banku.
Primeiru-Ministru hatutan, atu ko’alia kona-ba reseita einjerál mak iha tiha fundu petróleu, tanba bainhira ita iha fundu petroleu, halo nia sei lembra katak bainhira atu halo eletrifikasaun iha Timor laran tomak maibé iha deputadu balun dehan katak labele gasta osan arbiru hanesan nune’e no osan ne’e Estadu nian.
“Entaun, Estadu riku tebe-tebes ho fundu petróleu rai hela de’it iha banku ba, no ita lalika uza osan ne’e ba hadi’a povu nia moris, problema mak ida-ne’e. Ita tau reseita fundu petróleu nian no oinsá mak ita uza fundu ne’e ho di’ak,” Xefe Governu ne’e hateten iha debate OJE 2026 iha faze espesialidade iha loron dahuluk, iha Parlamenru nasionál, ohin.
Nia hatutan, iha mandatu tinan rua nia laran ne’e Governu kurije buat sira-ne’e hotu tanba sistema finanseira ne’ebé TL uza uluk di’ak tebe-tebes, maibé bainhira opsaun planu nian mai estraga buat hotu-hotu, problema la’ós fundu petróleu hetan tiha no bele dehan katak TL riku boot tanba osan barak iha banku.
“Bainhira ita hatene ninia jestaun entaun uza ba no kona-ba reseita naun-petrolíferu atan oan ha’u lahatene liu kona-ba ekonomia. Maibé, akompaña de’it iha mundu no televizaun katak iha rai barak mak empresta hela tanba ita atu aumenta impostu populasaun rasik mós sei terus hela,” nia esplika.
Aleinde ne’e, tuir nia, TL labele depende de’it ba fundu infraestrutura no tenke buka reseita entaun Governu sei aprezenta lei ida hodi aumenta impostu no buat hotu,para bele rekolla reseitas, entaun reseita naun-petrolíferu tenke mai husi buat sira seluk tan atu hasa’e reseita ba Estadu hodi labele depende be OJE de’it.
Deputadu bankada FRETILIN, Joaquim dos Santos, halo esklaresimentu kona-ba tabela dahuluk nian iha probelema rua ne’ebé atu hetan esklaresimentu, kona-ba reseita naun-petrolíferu ne’e 495,474.965, entaun problema ne’e la’ós TL foin hasoru maibé kada tinan sempre hasoru problema ida-ne’e no orsamentu la rezolve iha kada tinan.
Tanbasá mak reseita naun-petrolíferu ne’e labele kobre ba despeza tomak, satán ita liga ho levantamentu fundu petróleu ne’ebé sai ita-nia dependénsia totál. Tinan ne’e, ita foti liu dala tolu. Se ita foti liu dala tolu, tuir lei fundu petróleu ne’e katak atu investe iha setór ida-ne’ebé bele fó reseita.
“Maibé ita haree orsamentu ne’e liu metade kuazé 75% ita tau fali ba iha setór naun-produtivu ka setór sira-ne’ebé gasta-gasta de’it. Entaun, oinsá mak Governu justifika despeza ida-ne’e mai kobre ita-nia reseita ne’ebé ki’ik. Tanba ida-ne’e seidauk liga ho ita-nia depositu ne’ebé kada tinan sa’e hela de’it, entaun ha’u presiza esklaresimentu ida-ne’e,” nia hateten.
Enkuantu, fundu petrolíferu kategória ba iha reseita setór públiku administrasaun sentrál ho montante $1.719.214,230 no reseita ba naun-petrolíferu ho montante $46.474965.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
