DILI, 23 Fevereiru 2026 (TATOLI)–Governu Konstitusionál da-sia (IX) ne’eb’e liedardu husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, segunda ne’e, hala’o reuniaun Konsellu Nasionál Organizasaun Prezidénsia ASEAN (ACNOC) iha Ministériu Finansa, Aitarak Laran, Dili
Enkontru ne’ebé lidera direta husi Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, ne’e hanesan enkontru preparativu dahuluk Timor-Leste atu sai uma-na’in ba ASEAN iha 2029, nune’e ohin estrutura governasaun ne’ebé Konsellu Ministru estabelese sei fornese baze ba kna’ar boot ne’e.
Xefe Governu hatutan, Konsellu Nasionál Organizasaun Prezidénsia ASEAN (ACNOC) ne’e sei define diresaun estratéjika no Komité Ezekutivu sei superviziona implementasaun no Sekretariadu Nasionál ASEAN sei koordena servisu tomak.
“Ohin ne’e, ita hahú ita-nia primeiru pasu konkretu. Ita sei adota Termu Referénsia ba setór relevante no subkomits operasionál no ita ita sei aprova Planu Trabalhu Anuál 2026. Primeiru anu ne’e, hanesan ita-nia faze fundasaun. To’o final 2026, ita tenke halo hotu ona ita-nia avaliasaun insiál ho ita-nia planu asaun,” Xefe Governu, Xanana Gusmão, hateten liuhusi diskursu iha reuniaun Konsellu Nasionál Organizasaun Prezidénsia ASEAN (ACNOC) ba dahuluk.
Ida-ne’e, Xanana hateten, sei ezije unidade propózitu iha Governu tomak no preparativu ba 2029 sei ezije atu Timor-leste reforsa infraestrutura krítika iha país tomak.
Nune’e mós, sei ezije melloria iha Timor-Leste nia sistemas saúde, edukasaun ho servisu públiku sira, atu nune’e TL bele satisfás padraun internasionál nomós nesesidades husi populasaun Timor-Leste nian.
Aleinde ne’e, sei hakle’an Timor-Leste nia integrasaun rejionál no fortalese baze husi Timor-Leste nia kreximentu ho oportunidade ba longu prazu.
Xanana hateten, ohin Timor-leste halo preparativu sira-ne’ebé formál liu ba prezidénsia Timor-Leste iha ASEAN iha 2029 ne’e katak, liutiha restaurasaun independénsia Timor-Leste sei asume responsabilidade atu lidera Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku.
“Ne’e sei hanesan momentu desizivu ida iha ita-nia istória no hatudu mós ita-nia kbiit nu’udar Estadu,” Xanana dehan.
Bainhira Timor-Leste asume prezidénsia ASEAN iha 2029, Timor-Leste hahú períodu lideransa foun ida, no Timor-Leste la sees ona husi asuntu rejionál maibé sei asume responsabilidade tomak.
“Ne’e hanesan responsabilidade boot ida ba ita-nia nasaun no ba ita-nia povu tomak. Ita tenke garante katak ita merese konfiansa ne’ebé ita-nia parseiru rejionál sira fó mai ita,” nia dehan.
Karta ASEAN nian fó mai Timor-Leste direitu ho obrigasaun ne’ebé hanesan ho Estadu-Membru sira hotu, ne’e signifika katak iha 2029 ne’e Timor-Leste la’ós partisipa de’it maibé sei lidera.
Ida-ne’e sei ezije kooperasaun governamentál ne’ebé efikás no abranjente, planeamentu kuidadozu, jesatun finanseira ida-ne’ebé sólida, infraestrutura seguras ho fiáveis no forte voz nasionál (katak, tenke lian maka’as nu’udar nasaun) iha ambiente rejionál ida-ne’ebé kada vez mais kompleksu.
Timor-Leste nia Prezidénsia tenke hatudu katak TL bele harii forsa institusionál ida-ne’ebé la’ós de’it partisipa iha diskusaun maibé atu lidera.
Iha 2029, mundu tomak nia matan sei hateke ba Timor-Leste, tanba ida-ne’e sei sai hanesan eventu internasionál boot liuhotu ne’ebé durante ne’e Timor-Leste bele realiza.
Tanba, iha Simeira ASEAN, Timor-Leste sei simu la’ós de’it líder rejionál sira maibé mós líder husi mundu tomak, nune’e TL tenke prepara an didi’ak.
Iha tinan tuir fali mai, iha 2030, TL nia Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu ba tinan ruanulu sei ramata no kna’ar fundamentál ne’ebé TL halo atu simu ASEAN sei hametin liután Estadu hodi prepara an atu halo planu ba tinan 20 tuirmai.
“Ne’e mak knaar ne’ebé iha ita-nia oin. La’ós de’it atu prepara Simeira ida, maibé hanesan prosesu konstrusaun nasionál hodi apoia futuru pozitivu ida ba ita-nia povu,” nia hateten.
Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay, hateten iha reuniaun Konsellu Nasionál Organizasaun Prezidénsia ASEAN (ACNOC) ne’e diskute kona-ba pontu imporatnte lima liuliu kona-ba asuntu sosiál.
“Enkontru ne’eko’alia kona-ba preparasaun ita-nian liuliu iha pontu importante lima (5) kona-ba asuntu sosiál nian, enkontru ne’e lidera direita husi ita-nia Primeiru-Ministru, orientasaun klaru, iha parte tékniku nian ami prepara hela,” Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay hateten ba jornalista sira hafoin remata enkontru referidu.
Iha sorin seluk, Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, reforsa katak enkontru ne’e dahuluk Timor-Leste nia preparasaun atu sai uma-na’in ba simeira ASEAN iha tinan 2029.
“Enkontru agora ne’e hanesan faze primeiru ba ita atu sai uma-na’in ba simeira ASEAN nian ba tinan 2029, depois aprovasaun rezolusaun Governu nian iha loron 04 fulan-Fevereiru liu ba. Ida-ne’e komprimisiu nasionál, bainhira ita tama ona hanesan membru ASEAN, tuir alfabetu, iha tinan 2029 Timor-Leste mak sai uma-na’in ba ASEAN iha enkontru sira hotu,” Milena hateten.
Nia dehan, iha enkontru dahuluk ne’e konsege aprova Timor-Leste nia planu asaun iha 2026 no deside setór hirak ne’ebé importante atu hili lideransa másimu sira hodi halo serbisu ne’ebé di’ak liu.
“Ita-nia Primeiru-Ministru rasik mak sai prezidente ka lidera Konsellu Organizasaun Prezidénsia ASEAN, nian no Vise-Primeiru-Ministru na’in-rua (2) sai vise. Enkontru ne’e ita mós determina sub-komite ne’ebé kobre asuntu sira hanesan infrastrutura, protokolu, deside ita-nia tema, konteudu, prioridade, ne’ebé ita deside sub-komite hamutuk 14 ne’ebé presiza halo serbisu agora to’o tinan 2026 nia rohan,” Milena tenik.
Nune’e, Governu mós halo levantamentu dadus ba lina baze ida hodi hateten katak agora Timor-Leste iha ne’ebé no iha 2026 nia rohan Timor-Leste iha ne’ebé ona.
Tanba ne’e, kada fulan, Governu kontinua hala’o enkontru hodi haree ba Timor-Leste nia preparasaun sai uma-na’in ba eventu ASEAN nian hotu iha tinan 2029.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
