DILI, 14 Maiu 2026 (TATOLI)—Klínika Bairru Pite, husi Janeiru to’o Abrí ne’e, rejista kazu tuberkuloze hamutuk 161 husi numeru ne’e nain haat mak lakon vida.
“Pasiente ne’ebé afetadu husi moras tuberkuloze iha tinan ida-ne’e nian, iha Janeiru ne’e hamutuk 36, Fevereiru hamutuk 32, Marsu hamutuk 47 no Abríl hamutuk 46. Husi kazu ne’ebé iha, pasiente sira-ne’e mesak halo hela tratamentu ativu maibé na’in-haat (4) mak lakon vida,” Prezidente Fundasaun Klinika Bairru Pite, Inacio do Santos, hateten ba jornalista sira iha nia nia kna’ar fatin, Bairru Pite, ohin.
Pasiente ne’ebé lakon vida ne’e, nia dehan, la’ós mate iha Klinika Bairru Pite maibé sira balun halo tratamentu tiha no fila ba uma mak mate, iha pasiente balun Klínika Bairru Pite halo transferénsia ba HNGV mak depois sira mate iha ne’eba ho kondisaun ne’ebé grave.
“Husi total kazu ne’ebé iha, ita iha labarik kiik tinan lima ba to’o 14 ne’e iha kazu hamutuk 11. Ita-nia pasiente sira-ne’ebé iha ne’e maioria idade avansadu uitoan ka sira-ne’ebé idade 40-resin ba leten. Maibé kazu ne’e husi labarik kiik-oan sira mós iha, labarik kiik-oan sira-ne’e afetadu tanba barak mak sir- nia familia hanesan inan aman, avo sira afetadu hotu ba iha moras Tuberkuloze. Avo sira tarde atu halo tratamentu iha fasilidade saúde sira to’o hadaet moras bakteria ne’ebé ba sira-nia familia uma laran rasik. Maibé, ita-nia ekipa koko atu bele halo mós tratamentu preventiva ba labarik sira membru familia balun ne’ebé afetadu ba iha Tuberkuloze,” nia dehan.
Nia esplika, husi kazu ne’e hotu, pasiente sira-ne’ebé pozitivu konfirmadu ho sira-nia kaben tasak halo Izolamentu iha Tibar durante Semana rua to’o fulan ida ka rua, depende ba sira-nia Followup negativu mak sira foin fila ba uma.
“Ita bele dehan katak totál kazu ne’ebé iha kuaze 40 % mak ita refere ba hotu hodi halo tratamentu iha Tibar, tanba kazu ne’ebé iha ne’e la’ós pasiente husi Munisipiu Dili de’it, maibé barak mak husi munisípiu liuliu Ermera ho munisípiu sira-ne’ebé iha Timor laran tomak. Sira-ne’ebé mai ho kazu pozitivu, entaun ita tenke akumula sira, tanba barak mak iha munisípiu sira dook husi sentru saúde fó tratamentu ba sira. Entaun, ita halo izolamentu ba sira durante tratamentu intensivu kompletu depois sira bele fila ba uma,” nia dehan.
Nia haktuir, kazu Tuberkuloze maioria 80 no 90% mak halo ona tratamentu preventiva, entaun ida la halo tratamentu ne’e bele dehan 10% ka 20%.
“Ita bele dehan katak 80% to’o 90%, ita atu halo hotu tratamentu preventive. Agora, ita iha kuaze 10 to’o 20% mak ita la halo tratamentu, tanba balun mai husi munisípiu sira, entaun ita laiha kapasidade finanseiru atu bele halo tratamentu to’o sira di’ak. Maibé, kazu ida-ne’e ita prefere ba fasilidade saúde sira-ne’ebé besik ita-nia ekipa halo kontaktu ho fasilidade saúde públika Governu nian ho sentru saúde sira atu bele halo tratamentu preventiva ba sira. Iha kazu balun, familia rezeita atu halo tratamentu tanba família barak mak dehan katak ha’u saudavel hela, laiha problema no ha’u la moras, tanbasá tenke konsumu ai-moruk. Maibé, iha ida-rua de’it, maioria médiku husi tuberkuloze nian halo esplikasaun ba sira depois sira mai halo tratamentu,” nia hateten.
Nia hateten, moras tuberkuloze iha tipu rua no barak liu mak tuberkuloze pulmonar mak kuaze 80 to’o 90% ne’e, kuaze 20% mak Tuberkuloze extra pulmonar, sira-ne’ebé afeta pulmaun bele iha Tuberkuloze b menezitis, Tuberkuloze abtonimál no Tuberkuloze ruin.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
