DILI, 19 Maiu 2026 (TATOLI) – Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão de Sousa, iha ámbitu Loron Restaurasaun Independénsia ba da-24, hateten Timor-Leste presiza halo reflesaun ba progresu no dezafiu ba dezenvolvimentu infraestrutura nian.
Nia dehan 20 Maiu nu’udar loron importante ba nasaun, tanba data ne’e mak deside no hatudu Timor-Leste bele hamriik nu’udar nasaun ida hafoin okupasaun Indonézia durante tinan 24, liuhusi referendu ne’ebé povu fó votu maioria 87% ba independénsia.
“Ita tenke haree saida mak halo iha tinan 24 ne’e, kompara ho buat ne’ebé ita mehi atu atinje iha tinan hirak nia laran. Ita presiza halo reflesaun katak mehi uluk ita hakarak ukun rasik-an ne’e, durante tinan 24 ita halo ona buat ruma ka seidauk? Tanba ita ukun-an la’ós de’it atu hetan badeira ida, inu nasionál, maibé tenke haree povu nia moris ne’e di’ak liu fali uluk tempu okupasaun”, Gastão de Sousa hateten ba Tatoli, ohin.
Tanba ne’e, nia dehan governante sira presiza haree kestaun sira ne’e hotu, tanba kaer ukun la’ós ba an rasik, maibé tenke haree ba ema hotu.
Nia subliña katak, durante tinan 24, haree ba dezenvolvometu nasionál hanesan eletrisidade, iha área rurál povu maioria asesu ona. “Iha edukasaun tenke haree kurríkulu edukasaun di’ak ka la’e, saúde karik rekursu-umanu sufisiente ona ka la’e, iha setór ekonomia, diversifikasaun ekonomia ne’e la’o di’ak ka la’e? Buat sira ne’e presiza haree, nune’e bele halo mudansa ba rai, povu mós bele sente ukun-an”, dehan.
Nia adiantakatak dezenvolvimentu infraestrutura atu la’o di’ak maka daudaun MPIE tenta elabora planu nasionál ida, atu planeamentu ne’e tau iha nia fatin ida ne’ebé loos. Aleinde ne’e, daudaun Governu mós halo ona avaliasaun ba Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) ba área haat ne’ebé Konsellu Ministru konkorda ona no iha tempu badak sei aprezenta tan Planu Médiu Termu ne’ebé halo revizaun husi PED ho foku ba 2027-2030.
“Tanba iha área barak ne’ebé balun ita la halo no área balu ita konsege halo buat barak, maibé seidauk atinje. Tanba ne’e, ita-nia planu médiu termu importante tebes atu la’o tuir. Ida-ne’e orientasaun Primeiru-Ministru tanba durante ne’e ministériu idak-idak mai ho sira-nia planu asaun anuál, entaun idaidak la’o ninian, la tuir PED”, nia dehan.
Nia esplika katak iha Planu Médiu Termu PED ne’e foku liu ba área haat hanesan setór infraestrutura, sosiál, diversidade ekonómika, instituisaun governamentál. Ba ida-ne’e, daudaun ministériu prepara hela iha tempu badak no sei ba aprezenta iha Konsellu Ministru.
“Ita hotu tenke sente katak Governu sé de’it mak ukun, buat hotu ba bem-estar povu nian. Se ida-ne’e mak ita hotu hakarak hanesan, hanoin buat hotu la’o di’ak”, dehan.
Hanesan ministériu ne’ebé mós investe ba rekursu-umanu, liuhusi Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH, sigla portugés), nia parte husu bolseiru sira aproveita oportunidade ho di’ak, nune’e kontribui ba dezenvolvimentu rai ida-ne’e, tanba oportunidade la mai dalarua.
“Rekursu umanu sai rikeza ida ne’ebé ita labele troka. Tanba ne’e mak Governu kria fundu ne’e, investe iha edukasaun atu futuru jerasaun sira mai ukun fali rai-ne’e. Tanba dezenvolvimentu tinan lima mai ne’e presiza iha kompetisaun ne’ebé maka’as”, katak.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
