DILI, 20 Maiu 2026 (TATOLI)—Governu Konstitusionál da-sia (IX) ne’ebé lidaeradu husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, kuarta ne’e, lansa fatuk dahuluk ba projetu konstrusaun Sentru Konvensaun Internasionál (ICC, sigla inglés) iha Portu Dili.
Notísia Relevante: Governu prevee millaun $5 ba konstrusaun Sentru Konvensaun Internasionál iha Portu Dili
Projetu ne’e lansa direta husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, Vise Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómika no Ministru Turismu Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay no Sekretáriu Jerál ASEAN, Kao Kim Hourn, Vise Primeiru-Ministru no Ministru Defeza Austrália, Richard Marles, inklui entidade sira seluk.
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten sira ko’alia kona-ba posibilidade atu sai Prezidente ASEAN iha tinan balun tuir mai, nune’e iha fatin ne’e, lansa vizaun ida atu hari’i Sentru Konvensaun Internasionál iha ne’e, tanba Timor-Leste sei simu responsabilidade atu sai Prezidente ASEAN iha tinan 2029.
“Ko’alia kona-ba ida ne’e, Sekretáriu-Jerál ASEAN mós ko’alia ona kona-ba importánsia ita-nia adezaun ba ASEAN, kompromisu ASEAN nian atu tulun ami, no ami-nia kompromisu atu partisipa nu’udar membru ne’ebé di’ak,” Primeiru-Ministru deklara iha nia diskursu iha atividade lansamentu ba konstrusaun ICC iha Portu Dili, ohin.
Xefe Governu hatutan, maske seidauk sai membru tomak ka hanesan membru foun, nune’e Timor-Leste sei iha buat barak atu halo, buat barak atu hatudu. Maibé ida ne’e la signifika katak labele prepara an ona ba tinan 2029 ne’e la’e.
“Tanba antes ne’e iha enkontru nivel aas (altu) ikus iha Cebu, ha’u hato’o ami-nia intensaun atu simu prezidénsia ASEAN nian iha tinan 2029. Tanba ne’e mak ohin ami iha ne’e atu hahú vizaun no ompromisu ida-ne’e,” nia afirma.
Sekretáriu Jerál ASEAN, Kao Kim Hourn, hato’o apresiasaun ba Governu Timor-Leste tanba hetan onra bele partisipa iha serimónia lansamentu fatuk dahuluk ba Sentru Konvensaun Internasionál iha ne’e.
“Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia apresiasaun loloos ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ba konvite di’ak atu partisipa iha eventu signifikativu ida-ne’e. Ha’u mós hakarak hato’o ha’u-nia kongratula ba Governu no povu Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian kona-ba implementasaun projetu importante ida-ne’e,” Sekretáriu Jerál ASEAN ne’e deklara.
Sekretáriu Jerál ASEAN ne’e dehan, serimónia ohin loron ne’e la’ós de’it sai pasu ida iha dezenvolvimentu infraestrutura, maibé ida-ne’e mós reflete Timor-Leste nia kompromisu kontinuadu ba dezenvolvimentu nasionál, engajamentu internasionál, no integrasaun rejionál.
Nia afirma, okaziaun ida-ne’e sai signifikativu liután tanba bele akontese hamutuk ho selebrasaun aniversáriu restaurasaun independénsia ba da-24.
“Tanba ne’e Sentru Konvensaun Internasionál sei sai plataforma ba diálogu, parseria no integrasaun rejionál, alinde sei sai fatin ida-ne’ebé Governu sira hasoru malu hodi hametin kooperasaun bilaterál liután, liuliu hametin Timor-Leste nia engajamentu ho ASEAN no komunidade internasionál ne’ebé luan liu,” nia dehan.
Nia hatutan, bainhira ASEAN hasoru dezenvolvimentu jeopolítiku no ekonómiku ne’ebé komplikadu liután, maibé investimentu iha infraestrutura ne’ebé apoia konetividade, diálogu no kooperasaun mak sai importante liután, tanba fasilidade hanesan ne’e sei hametin Timor-Leste nia kapasidade atu sai uma-na’in ASEAN ba engajamentu rejionál no internasionál.
“Entaun fasilidade hirak ne’e bele atrai investimentu turizmu no kria oportunidade ekonómika ne’ebé luan liu ba komunidade lokál no povu,” nia informa.
Reprezentante ASEAN ne’e mós konsidera katak projetu ida-ne’e reflete Timor-Leste nia vizaun ne’ebé haree ba oin no kompromisu ba engajamentu kle’an liu ho ASEAN.
Projetu ida-ne’e mós relevante tebes bainhira Timor-Leste avansa ba nia integrasaun tomak no efetivu ba ASEAN no prepara an ba nia responsabilidade sira iha futuru iha família ASEAN nia laran, hodi suporta nia papél ne’ebé buras iha ASEAN no kooperasaun rejionál iha tinan sira tuir mai.
“Bainhira ramata ona konstrusaun sentru ne’e sei sai símbolu ida ba Timor-Leste nia fiar-an ne’ebé buras no prontidaun atu sai uma ba engajamentu rejionál no internasionál. Ida-ne’e mós sei apoia nasaun nia preparasaun atu simu responsabilidade boot liu iha ASEAN, inklui nia intensau esplísitu atu asumi Prezidénsia ASEAN iha 2029,” nia dehan.
Nia fiar katak projetu ida-ne’e sei sai sinál boot ida ba konfiansa katak Timor-Leste prontu ona atu simu papél lideransa ne’e. Tanba iha sentidu ida-ne’e, serimónia ohin loron la’ós de’it kona-ba harii fatin foun ida, maibé mós kona-ba hametin Timor-Leste nia kapasidade atu kontribui ho maneira ne’ebé ativa liu ba harii komunidade ASEAN no integrasaun rejionál.
“Bainhira ASEAN avansa implementasaun ASEAN 2045, ita-nia futuru hamutuk, ita-nia rejiaun tenke kontinua investe iha fundasaun ba reziliénsia, inkluzividade, inovasaun no konetividade. Timor-Leste nia populasaun joven, nia riku-soin kulturál no nia lokalizasaun estratéjika lori kontribuisaun ne’ebé folin ba esforsu koletivu ida ne’e,” nia esplika.
Nia reforsa ho nia aspirasaun enerjétika no engajamentu rejionál ne’ebé buras, Timor-Leste sei hakonu ASEAN nia diversidade no hametin ita-nia vizaun hamutuk ba komunidade rejionál ne’ebé hakmatek, prosperu, inkluzivu no reziliente.
“Projetu ida-ne’e mós reflete Timor-Leste nia determinasaun atu pozisiona an nu’udar partisipante ativu iha asuntu rejionál no internasionál no hatudu nasaun nia prontidaun atu simu ASEAN no mundu tomak mai Dili,” nia hateten.
Vise Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómika no Ministru Turizmu Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, hato’o agradese ba entidade sira hotu ne’ebé husik ona tempu bele partisipa iha serimónia lansamentu fatuk dahuluk ba konstrusaun ICC nian.
“Nune’e ohin sai nu’udar loron istóriku ida ba ita hotu-hotu tanba bele mós selebra ita-nia loron restaurasaun independénsia. Ha’u atu hato’o de’it katak ideia inísiu ba projetu ne’e mai husi Primeiru-Ministru, hamutuk ho ha’u no ekipa seluk,”, Vise Primeiru-Ministru ne’e informa.
Governante ne’e dehan, kuazé tinan rua resin hahú ho ideia atu harii oinsá no ninia dezenu sira, maibé to’o ikus mai ita bele realiza duni lansamentu fatuk dahuluk ba projetu ida-ne’e.
“Tanba ne’e, agradese ba lideransa Primeiru-Ministru no mós apoiu husi ministeriál seluk inklui embaixadór sira-ne’ebé sai hanesan parséria ba dezenvolvimentu liuliu embaixadór Xina nian,” nia hato’o.
Konteúdu husi konstrusaun ICC
Inisiativa husi konstrusaun ne’e ho objetivu atu moderniza infraestrutura nasionál no kria fatin ne’ebé adekuadu hodi organiza eventu boot sira iha rejiaun liuliu simeira ASEAN.
Projetu ne’e nia iha vizaun dezenvolvimentu ba infraestrutura inklui kriteria importante hanesan fasilita enkontru internasionál, impulsiona Turizmu no Negósiu no mós ekipamentu modernu.
Enkuantu projetu konstrusaun Sentru Konvensaun Internasionál ne’e sei implementa husi kompania internasionál Shaanxi Construction Engineering Group Corporation ho durasaun tempu tinan rua hahú husi 2026 to’o 2028.
Notísia Relevante: Governu lansa dezeñu ba projetu sentru konvensaun internasionál iha Portu Dili
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
