DILI, 28 Maiu 2026 (TATOLI)-Deputada husi Partidu Libertasaun Populár (PLP), Ermegilda da Costa Laurentina, sujere ba Governu atu utiliza orsamentu Estadu ho didi’ak hodi fó duni benefísiu ba povu.
Nia dehan, tuir Índise Persesaun Korrupsaun, klasifika Timor-Leste nu’udar nasaun korruptu iha ázia no situasaun ida-ne’e akontese tanba kapasidade institusionál atu implementa lei sei fraku, no ajénsia anti-korrupsaun hetan influensia maka’as husi polítiku sira.
“Tanba ne’e, instituisaun relevante sira la konsege halo prosekusaun efetiva ba kazu korrupsaun, inklui vulnerabilidade iha prosesu aprovizionamentu no kontratasaun públika. Se osan ne’e povu nian, jere ho didi’ak ba. Labele ko’alia buat ida, halo fali buat seluk”, nia hato’o iha ámbitu debate proposta Orsamentu Retifikativu ho karáter urjénsia iha faze jeneralidade, iha sala plenária Parlamentu Nasionál, ohin.
Deputadu Gabriel Soares husi Partidu Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT, sigla portugés), lembra katak Parlamentu antes ne’e aprova millaun $14 ba Ró Haksolok ne’ebé to’o ohin loron seidauk to’o Timor-Lest no ida-ne’e mós bele kontribui ba korrupsaun.
“Agora ita duun nasaun korruptu iha mundu. Ema seluk la defama ita, ita rasik mak defama”, nia afirma.
Lembra katak haktuir husi relatóriu Transparénsia Internasionál, Timor-Leste hetan pontuasaun 44 iha Índise Persepaun Korrupsaun (IPC, sigla portugés) 2025, indikadór mundiál ne’ebé sukat persesaun korrupsaun iha setór públiku.
Rezultadu ida-ne’e koloka nasaun joven Ázia-Pasífiku iha sentru dezafiu sira iha governasaun no transparénsia públika.
Portál ofisiál ne’e esplika katak IPC avalia nasaun no territóriu 182 iha mundu tomak bazeia ba persesaun nivel korrupsaun iha setór públiku, ho 0 reprezenta korrupsaun maka’as no 100 reprezenta moos tebes.
Timor-Leste nia pontuasaun 44 indika katak persesaun kona-ba korrupsaun persiste maski iha melloramentu balun ba tempu naruk dezde tinan hirak liubá.
Iha IPC 2025, Timor-Leste iha pozisaun 73 husi nasaun 182. Klasifikasaun ida-ne’e hatudu país nia pozisaun relativa entre nasaun sira seluk kona-ba persesaun korrupsaun iha setór públiku. IPC nia pontuasaun no klasifikasaun sira ajuda kompara nasaun sira iha nivel mundiál, einvezde avalia de’it nivel absoluta korrupsaun nian iha internu.
IPC 2025 nian mós hatudu variasaun iha pontuasaun sira entre nasaun membru sira Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian (ASEAN, sigla inglés).
Bazeia ba dadus rejionál, iha ne’e maka sumáriu ida kona-ba pontuasaun IPC 2025 nian ba nasaun 11 ASEAN nian: Singapura: 84 – aas liu iha rejiaun no ida husi pontuasaun aas liu iha mundu.
Brunei Darussalam: 63 – segundu iha ASEAN.
Malázia: 52 – terseiru iha rejiaun.
Timor-Leste: 44 – pozisaun ne’ebé relativamente forte iha ASEAN nia klaran.
Vietname: 41 – menus uitoan husi Timor-Leste.
Indonézia: 34 – empata ho Laos.
Laos: 34 – hanesan ho Indonézia.
Tailándia: 33 – iha Indonézia/Laos nia okos.
Filipina: 32 – ki’ik liu duké Tailándia.
Kamboja: 20 – pontuasaun ida ne’ebé ki’ik liu iha rejiaun.
Myanmar: 16 – ki’ik liu iha ASEAN.
Klasifikasaun ida-ne’e hatudu persesaun luan kona-ba korrupsaun iha ASEAN husi relativamente moos (Singapura no Brunei) to’o sira ne’ebé hasoru hela dezafiu signifikativu sira (Myanmar no Kamboja).
Relatóriu IPC 2025 mós subliña katak lideransa ne’ebé forte, Estadu direitu, no transparénsia maka pilár esensiál sira hodi restaura no hasa’e konfiansa públiku nian iha serbisu Governu nian.
Rezultadu sira ne’e sai hanesan lembransa ida ba Timor-Leste kona-ba importánsia atu foti pasu konkretu sira hodi halakon korrupsaun, harii parseria ho sosiedade sivíl, no mantein espasu demokrátiku ne’ebé saudavel hodi promove dezenvolvimentu ne’ebé justu no transparente liu ba sidadaun hothotu.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
