DILI, 05 Juñu (TATOLI)— Diretór Nasionál Farmásia Produtu Médiku (DNFPM), Delfim Ferreira, informa daudaun ne’e Governu sosa ona ai-moruk Nicotine Replacement Therapy (NRT) atu hapara fuma.
“Ai-moruk hapara fuma inisia ne’e Organizasaun Mundiál Saúde mak apoiu tanba foin introdús programa hapara fuma. Entaun, fatin ne’ebé ita prepara iha sentru hapara fuma Formosa no munisípiu sira,” Delfim Ferreira hateten ba jornalista sira iha Kaikoli, ohin.
Nia rekoñese, tinan kotuk Ministériu Saúde atraza maibé tinan ne’e MS kompra ona ai-moruk ne’e no sei to’o iha Timor-Leste iha tempu badak nia laran ne’e.
INFPM sei kompra ai-moruk ho emerjénsia ho Orsamentu Retifikativu ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova no sei kompra fila-fali ba ai-moruk sira-ne’ebé mak presiza liu, entaun orsamentu ne’ebé atu sosa ne’e total hamutuk millaun $8.
“Entaun ami prepara fila-fali lista kuantifikasaun ida adisional hodi ajusta kompra ba orsamentu ne’e iha fulan ida ka rua nia laran,” nia dehan.
Antes ne’e, Servisu Hapara Fuma (SHF) iha Sentru Saúde Formosa Dili fó ona tratamentu ba ema fumadór sira hamutuk 1.283, ne’ebé konsege lori ema 900-resin mak hapara fuma liuhusi rezulatdu fó terapia ai-moruk NRT (Nicotine Replacement Therapy).
“Fumadór liu hamutuk 900 mak hapara fuma tuir padraun tratamentu Organizasaun Munidál Saúde (OMS) nian, kuandu fumadór sira hapara fuma durante fulan tolu,” Kordenadór Servisu Hapara Fuma (SHF), Eldino de Castro Rangel, hateten ba Agência Tatoli, iha Bairru Formosa.
Ema hirak ne’ebé halo tratamentu iha Servisu Hapara Fuma (SHF) sira-ne’e, maioria mesak fumadór mane ho idade 20 to’o 40.
“Iha ne’e mós ami fó terapia liuhusi fó ai-moruk hanaran NRT (Nicotine Replacement Therapy) ka Terapia Sustitui Nikotina. Iha ema hamutuk liu 400 balun para ona, maibé iha vontade atu fuma fali entaun kontinua halo tratamentu ativu,” nia hateten.
Nia tipu tratamentu ne’e iha oin rua (2) ne’ebé servisu ne’e oferese ba sira hanesan akonsellamentu no terapia ho ai-moruk nikotina, maibe SHF agora fó de’it tratamentu akonsellamentu tanba ai-moruk stock out.
Ema sira-ne’ebé fuma no ba halo tratamentu iha 2023 hamutuk ema 1.283 ne’ebé kompostu husi mane hamutuk 1.253 no feto hamutuk 30, no iha 2024 nian ne’e SHF rejista ema foun hamutuk sia (9) ne’ebé la’o hela ho akonsellamentu.
Kordenador ne’e hatete, Servisu Hapara Fuma la rejistu ema barak hanesan uluk tanba SHF hasoru hela problema aimoruk stock out.
“Ami hein hela ai-moruk. Fulan ualu (8) ona, ai-moruk ne’e stock out. Ida-ne’e prezudika ba vizitante sira-ne’ebé mai iha ne’e menus tebes,” nia dehan.
Kordenadór ne’e esplika maioria dependénsia nikotina maka’as loos, tanba sira fuma sigaru liu masu ida kada loron ida, nune’e ida-ne’e presiza tratamentu adekuadu.
Politika Ministériu Saúde (MS) ho parseiru Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) estabelese sentru ne’e atu hapara fuma ba maluk sira-ne’ebé gosta no toman fuma.
Tuir nia, ai-moruk ba Servisu Hapara Fuma ne’e hetan apoiu husi OMS parseria ho MS maibé Governu iha responsabilidade atu halo akizisaun.
Timor-Leste rejista taxa ba moras internamentu iha ospitál hamtuk rihun 30 kada tinan no mate 20% ho idade produtivu tuir dadus OMS nian.
Tuir dadus Global Youth Tobacco Survey iha 2019 ne’e, fumadór ente foinsa’e sira idade 13-15 mós fuma sigaru ho númeru aas ho prevalénsia jeralmente 39% no husi dadus ne’e 40% mesak mane no feto ne’e iha 21%, no ema na’in-sia (9) husi 10 ne’e iha 69% horon nafatin sigaru su’ar.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes





