DIL, 11 Abríl 2024 (TATOLI) – Relatóriu Mudansa Klimátika no Kompetitividade Kafé Timor-Leste nian ne’ebé dezenvolve husi Australia Pacific Climate Partnership (APCP) ho kolaborasaun ho programa Governu autralianu Market Development Facility (MDF) hatudu katak indústria kafé Timór, ne’ebé sai fonte rendimentu ba uma-kain besik 20%, hasoru ameasa ezisténsia ba mudansa klimátika.
Dokumentu ne’ebé fó sai ne’e aprezenta dezafiu sira ne’ebé sei mosu iha indústria kafé Timor-Leste nian ho objetivu atu informa ba parte-interesada sira iha setór kafé nian no empreza sira ne’ebé iha koñesimentu kona-ba impaktu potensiál husi mudansa klimátika no estratéjia sira atu adapta ho kondisaun sira ne’ebé maka daudaun ne’e akontese.
Maski Timor-Leste halo kontribuisaun nesesária ba emisaun globál gás ho efeitu estufa, maibé impaktu husi mudansa klimátika ba setór kafé ne’e presiza fó atensaun imediata no tenke halo esforsu konsolidadu hodi hasa’e reziliénsia klimátika.
Tuir relatóriu, durante ne’e, agrikultór ne’ebé hela iha rejiaun ne’ebé aas barak liu mak kuda kafé arábika hodi sustenta sira-nia moris ho rendimentu médiu tebes, ki’ik liu husi média globál no uma-kain sira ne’e moris iha liña ki’ak nia okos, tanba setór ne’e nafatin vulneravel ba xoke esternu.
Tuir Planu Nasionál ba Dezenvolvimentu Setór Kafe 2019-2030, oferese oportunidade ba kreximentu no prosperidade, maibé mudansa klimátika kontinua fó ameasa atu halakon progresu hirak-ne’e. Projesaun hatudu redusaun pursentu 50 iha área sira ne’ebé adekuadu ba kreximentu kafé iha 2050 iha senáriu emisaun aas. Temperatura sa’e, liu-liu afeta ba munisípiu sira ho terrenu aas limitadu, hamosu redusaun iha área kreximentu.

Diretór-Ezekutivu MDF, Drew Johnson, dehan temperatura aas no udan mai ne’ebé labele prevee hamenus ona produsaun kafé liuliu iha nivel aas liu. Presiza investimentu signifikativu atu harii reziliénsia no hasa’e kompetitividade.
“Atu adapta ba mudansa klimátika, ita rekomenda tenke iha jestaun agríkola ne’ebé di’ak liu no investimentu iha kafé, espesialidade ba agríkola sira ne’ebé aas liu metru 1.200, atu to’os-na’in sira iha elevasaun badak, estratéjia diversifikasaun sira, inklui kuda kafé robusta duke arábika, nune’e bele oferese fali retornu ne’ebé di’ak liu”, dehan.
Iha sorin seluk, Prezidente Asosiasaun Kafé Timór (ACT, sigla portugés), Evangelino Monteiro Soares, hateten impaktu husi mudansa klimátika ba indústria kafé iha Timor-Leste nian medida proativu sira ne’e esensiál tebes, tenke koolabora atu hamenus risku, asegura solusaun sustentavel ba produsaun kafé no prioritiza sustentabilidade ba tempu naruk.
”Ida ne’e ita konsidera importante tebes hodi benefisia indústria no agrikultór sira. Liuhusi kooperasaun estratéjika, ita bele asegura futuru setór kafé Timor-Leste nian”, garante.
Diretór-Jerál Kafé no Planta Industriál, Martinho Lauretino Soares, lenbra katak iha tinan sira anteriór Timor-Leste ninia exsportasaun kafé ne’e boot tebes, maibé agora ne’e maske iha rai ektare 50 maka ativu hodi kuda hela kafé, más nia produsaun ne’e menus tebes no nia presu ki’ik liu.
“Governu kontinua fó atensaun ba produsaun kafé iha tinan kotuk no aloka fundumillaun $4 hodi reabilita kafé ektare rihun ida, nune’e bele hadi’a fali ninia kualidade hodi hasa’e produsaun”, nia akresenta.
Nia salienta katak, husi relatóriu ne’ebé maka aprezenta, ho mudansa klimátika ne’ebé akontese, rai ne’ebé serve atu kuda kafé ne’e maka entre metru 1.200 sura husi área tasi-ibun sa’e ba laletek ka foho leten. Agora, kafé arábika sira serve atu kuda husi metru 1.200 ba leten.
“Maibé sei iha posibilidade atu kuda kafé iha metru 1.200 entre área tasi ibun sa’e ba laletek ne’e mak hanesan iha Manatutu, Baucau, Viqueque no Lautém, maibé fatin sira ne’e ladún boot. Kuandu ida ne’e maka bele uza hotu ita bele hasa’e produsaun kafé iha rai-laran”, nia espera.
Dirijente ne’e salienta atu realiza sujestaun ne’ebé MDF hato’o ne’e presiza halo investimentu ida boot, nune’e bele atinje meta ne’ebé iha atu Timor-Leste iha futuru bele prodús ninia kafé ho kuantidade no kualidade di’al hodi hetan presu di’ak mós iha merkadu.
MDF mak inisiativa multi-country ne’ebé hetan apoia finanseiru husi Governu Austrália hodi promove dezenvolvimentu ekonómik sustentavél iha nasaun parseiru sira. MDF servisu hamutuk ho emprezariu sira, Governu no organizasaun sira seluk atu identifika no dezenvolve oportunidade ne’ebé lukrativa hodi ajuda hamenus ki’ak, fó kbiit ba feto sira iha ekonomia no kombate mudansa klimátika. MDF hala’o ona operasaun iha Timor-Leste dezde 2013 no oras ne’e serbisu iha setór agrikultura no turizmu.
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora





