Hosi: Pe. Herri Soares, SVD*)
- Esperansa Kristaun Katólika; Esperansa Ne’ebé La Bosok
“Peregrino da Esperança” sai hanesan tema jeral Jubileu tinan 2025 ne’ebé Papa Francisco rasik planeia ona liuhosi Bulla Spes Non Confundit, katak; “Esperança ne’ebé la Bosok” (Roma 5:5). Hanesan konvite ida mai ita hodi hadi’a ita-nia esperansa ba iha Maromak ne’ebé mak sempre hamutuk ho ita iha ita-nia moris. Jubileu mai ita nu’udar momentu grasa ida, ne’ebé la’os de’it hanesan tradisaun ka setrimónia rituál ida-nian, maibé mós hanesan konvite ida mai ita hodi konvida ita fila-fali ba Maromak, ne’ebé nu’udar “Odamatan” salvasaun nian (Jo 10:7,9).
Maromak nia futar liafoun di’ak ne’ebé dedika ba sarani sira iha Roma ne’ebé sai hanesan fundamentu ida forte tebes mai ita katak; ita moris loos ona iha fiar, iha dame ho Maromak liu husi ita-nia Nai Jesus Kristu. Liu husi Nia ita iha mós dalan atu tama ba grasa, ne’ebé agora ita hamriik hela tamna ita fiar. No, ita haksolok iha esperansa ba Maromak nia gloria. No, laos ne’e de’it, maibé ita haksolok iha tempu terus. Tanba ita hatene katak tempu terus fó pasiensia, no pasiénsia prova ita-nia karáter, no karáter ne’e fó esperansa. No esperansa la halo ita moe, tanba Maromak fakar tiha ninia domin ba ita-nia fuan laran liu husi Espiritu Santu ne’ebé nia fo ona ba ita (Roma 5:1-5).
Tinan Jubileu ne’ebé Papa Francisco loke aberta ba mundu ho tema; “peregrino da Esperança”. Ita define ho didi’ak liafuan tolu ne’e mak “Jubileu”, “peregrinu” no “esperansa”. Liafuan “Jubileu” mai husi lian orijinal Ebraíco “yobel” katak lian husi hu’u bibi-timur nia dikur ida. Ida ne’e halo iha suku sira hodi fó hanoin katak tinan espesá hah’u loke, tuir lei Moises nian (Lv. 25). Signifikadu literatura seluk, Jubileu katak selebrasaun aniversáriu espesiál husi eventu ruma (espesialmente tinan 25, 50). Tuir Papa Francisco, Jubileu 2025 ne’e tempu ida hodi hafoun fali ita-nia moris tomak no tempu perdaun nian.
Koseitu jubileu hetan ninia orijen husi antigu testamentu. Tradisaun ida-ne’e hahú husi kultura Ebraíca iha ne’ebé kada tinan 50 dedika atu deskansa rai-nian no hafoun fali sosiedade. Bainhira tinan atu pasa husi 1299 ba 1300, sarani sira iha Roma husu Santo Padre Bonifacio VIII perdua ba sala sira ho kompletu bainhira ita purifika an liu husi peregrinasaun. Santo Padre Bonifacio halo tuir hodi deklara tinan 1300 tinan jubileu. Mai ita sarani sira, Santo Padre Bonifacio VIII determina katak tinan jubileu liu tiha 1300 mak iha tinan 1400, maibé iha tinan 1342, sarani sira iha Roma husu Santo Padre Clementino VI atu selebra fali iha tinan 1350. Hahú tempu ne’eba, Kreda selebra tinan jubileu tinan 50 ba 50 dala ida maibé iha tempu Santo Padre Paulo II iha sékulu XV, halo selebrasaun liu tinan 25 de’it. Nune’e tinan jubileu ordináriu ikus mai iha tinan 2000 iha Santo Padre João Paulo II nia tempu.
Liafuan “peregrino” maiória uza husi Teologu boot sira kristaun nian hodi hato’o sira-nia argumentu kritiku, refletivu no morál ba iha moris fiar nian. Thomas H. Groome[1] iha nia livru ida-ne’ebé ko’alia kona-ba Shared Christian Praxis nia foti liafuan peregrinu hodi ko’alia kona-ba prezensa Igreja nian iha dimensaun tolu tempu nian ne’ebé sei iha relasaun iha prosesu edukasaun fiar nian. Nia mós dehan liafuan peregrinu uza hanesan perspetiva ida hodi ko’alia kona-ba prosesu analítiku Bíbliku ne’ebé mak Igreja iha obrigasaun atu halo.
Harė husi perspetiva Filozófiku, Peregrinu hanesan dalan ida fila-fali ba Nia Nain, ou Nain moris nian, ne’ebé mak boot no aas liu iha moris. Iha ne’e, ita husu sé mak sai peregrinu? Verdade, ita mak ema ne’ebé peregrinu iha mundu ida-nee hodi buka loloos kona-ba sentidu ida husi moris. Tanba ne’e, iha kontestu Kristaun nian Peregrinu hanesan ema Kristaun ne’ebé la’o rai hodi hala’o nia moris hanesan husik hela nia moris fatin hodi ba rai ne’ebé Maromak rasik promete ona ba nia. Iha ne’ebé São Paulo ba Sarani iha Ebreu, 11:1-2.8-19, ne’ebé haktuir fila-fali kona ba Abrão ne’ebé tenke halo ninia peregrinasaun ba fatin ne’ebé Maromak haraik ona ba nia.
Husi nee ita bele hatene objetivu loloos husi peregrinu mak hanesan: Primeiru, kaer metin iha promesa ho fuan boot (Ben Sira 18:6). Sira la’o liu ona husi dalan ne’ebé loos hodi ba to’o iha dalan ne’ebé mak loos. La presiza tauk. Segundu, Abrão ho nia peregrinu esperansa sira tenke husik hela rai moris fatin hodi ba rai ne’ebé mak di’ak liu, mak rai ne’ebé Maromak rasik husik ba sira (Ebreu 11:16). Sira sei la fila tan ba sira-nia moris fatin (Ebreu 11:15). Labele fila tan. Terseiru, Jesus dehan, “Lalika tauk, hai… ha’u-nia bibi sira! Tanba Imi Aman fó ona ba imi, Nia Reino Lalehan” (Luc 12:32).
Objetivu loloos husi peregrinu nia moris prepara ona husi Maromak rasik ne’ebé dehan; Maromak sei servi Nia Peregrinu sira ho fiel no nafatin hein to’o tempu ne’ebé sira to’o iha Uma lalehan (Luc 12:37). Loos duni katak sira fiar iha Maromak liu husi prezensa Jesus Kristu ne’ebé hanesan peregrinu ida nakonu ho grasa.
“Esperança” hanesan liafuan ida-ne’ebé mak abstratu tebes. Esperansa hanesan mehi ida hodi atinje buat balun iha moris. Esperansa hanesan kbiit ida hodi haforsa ita-nia relasaun ho ita-nia futuru. Hanesan liafuan xave ne’ebé hato’o husi Rick Snyder,[2] profesór ida-ne’ebé mak dezenvolve konseitu kona-ba esperansa dehan; “Ita ba to’o iha ne’eba, ita presiza hahú husi ne’e”. “To’o iha neba”, hanesan objetivu ou meta ida kona-ba futuru ne’ebé ita hakarak. “Hahú husi nee” hanesan iha momentu ida-ne’e, karik iha razaun balun ne’ebé mak ladun satisfas hodi kompara ho saida mak ita hakarak, hodi dezafia ita hodi book-an ba beibeik ba moris futuru nian. “Ita” mak nia ida-ne’ebé book-an husi ne’e ba iha ne’eba.
- Iha Inserteza-Iha Mos Esperansa
“Moris ne’e la’os naksuli-an de’it nu’udar mota ne’ebé la iha nia sasidi, maibé moris ne’e sempre iha nia dinámika rasik ne’ebé halo moris ne’e dalaruma mos dalaruma”. Fraze ida-ne’e, hakarak asentua kona ba oinsá ita-nia moris ne’ebé sempre iha esperansa ba futuru. Wainhira moris ne’e iha nia futuru entaun moris ne’e iha mós esperansa. Iha ona esperansa mak iha mós fiar. Fiar la’ós de’it halo ita hateke sa’e ba lalehan no hodi hetan kedas resposta kona-ba ksolok ida futuru nian ne’ebé baibain ema dehan lalehan rai ne’e nian. Iha ne’ebé fiar habook ita hodi hateke ba oin no nafatin iha esperansa ida kona-ba moris futuru nian ne’ebé mak sei mai. Maske esperansa ne’e sai hela hanesan baur (pelangi) ida-ne’ebé hakfuni-an hela iha malahuk nia nakukun ne’ebé la klaru. Maibé esperansa nafatin sai esperansa ida iha fiar ida-nian. Jacques Derrida dehan, “je ne sais pas, il faut croire” ha’u la hatene maibe ha’u fiar.[3] Fiar hanesan entrega-an tomak ba esperansa ida-ne’ebé mak ita bele dehan sei imposivel hela. Fiar ida-ne’e hanesan mós saida mak Derrida nia intensaun katak sans savior, sans avoir, sans voir ne’ebé dehan; maske la hatene, la sai nain, la haree, nu’udar mós saida mak John D. Caputo nia hanoin ne’ebé dehan “unforeseeable, unprovisional, unable to see things.[4] Fiar ne’e kestaun ida kona duni ba esperansa ba iha buat ne’ebé mak sei mai iha futuru katak esperansa ne’e mak esperansa ida mak iha duni maske labele haree ho matan. Ida-ne’e mak ita dehan esperansa ne’ebé imposivel, hanesan esperansa ida-ne’ebé sempre lori mai matan-ween kmook moris ida-nian.
Ho esperansa ne’ebé sai hanesan lalenok ida ba moris ne’e, no importante iha nee la’ós tan esperansa hodi hein sé no saida mak sei mai; la’ós profeta, la’ós mós Mesias ne’ebé mak sai ona hanesan promesa ida moris fiar nian. Maibé importante iha esperansa mak prezensa-l’avenir ne’e rasik. Tanba ne’e iha situasaun inserteza nia laran, husi matan fuan fiar nian sempre iha hanoin ida katak moris ne’e iha ninia lala’ok rasik. Iha ne’ebé moris ne’e mak iha mai ha’u no la’os ha’u mak iha ba moris ne’e. To’o ba iha ne’e rekoñese duni kona-ba terus no susar sai mós hanesan parte ida iha moris ne’e rasik. No simu ida-ne’e nu’udar dalan ida hodi haree ba dalan seluk moris ne’e nian. Wainhira moris ne’e iha dalan oioin maibé dalan ida mak presiza ita la’o liu mak dalan ksolok.
Hanesan saida mak São Paulo dehan ba Sarani sira iha Korintu katak; “Ha’u-nia grasa ne’e to’o ona ba ó, tamna ha’u-nia kbiit sei sai perfeitu iha isin ne’ebé fraku.” Entaun ha’u kontente atu gaba-an liután kona-ba ha’u-nia isin fraku atu Kristu nia kbiit bele hela iha ha’u. Nune’e tanba Kristu ha’u Kontente bainhira ha’u fraku no bainhira ema ko’alia aat ha’u. Ha’u kontente ho tempu susar, terus no difikuldade sira. Tanba bainhira ha’u fraku, ha’u iha kbiit” (2 Kor 12:9-10). Wainhira iha situasaun defisil nia laran, tebes duni, ita sente fraku no laiha kbiit. Maibé Jesus Kristu hanorin ona ita katak iha situasaun inserteza nia laran, Maromak nia kbi’it hatudu-an iha ita-nia realidade. Iha ne’ebé ita fó ita-an tomak ba Nia, Nia sei haraik mai ita kbiit hodi hasoru buat hotu. Tanba nee, fraku iha esforsu sira moris nian nafatin iha esperansa ida katak Maromak sei haraik mai ita kbiit ida perfeitu.
- Tinan Esperansa-Tinan Induljénsia
Iha tinan Esperansa ida-ne’e, Igreja fó oportunidade ne’ebé espesiál ba sarani sira hodi hala’o Induljénsiaa. Induljénsia hanesan kasu sala hotu iha Maromak futar oin atu nune’e sala sira bele hetan perdaun. Sarani ne’ebé prepara-an ho di’ak hodi halo tuir lala’ok sira-ne’ebé iha, apoiu mós husi Igreja ne’ebé nu’udar matadalan ida kasu sala nian nu’udar rikusoin ne’ebé haraik ona husi Jesus Kristu no Santo-Santa sira nia autoritativa (Can. 992). Indujénsia ida-ne’e sai loloos duni hanesan sinál Nai Nia Mizerikórdia ne’ebé la nahas ba ita ema fiar-na’in sira.
Ita ida-idak bele manan induljénsia, maske la totalmente ba ita-nia an maibé ita fiar katak ho ita-nia orasaun sira-ne’ebé mak ita oferese ba ita-nia maluk matebian sira bele hetan induljénsia ba sira-nia klamar (Can. 994). Iha ne’ebé haktuir mós katak ema-ne’ebé mak manán induljénsia ne’e, ema ida-ne’ebé simu ona baptizmu, laiha eis-komunikasaun, moris iha situasaun grasa, no mós sira-ne’ebé mak iha intensaun hodi hala’o lala’ok sira ho obrigatoriamente tuir tempu ne’ebé iha no maneira ne’ebé justu (Can 996).
Lala’ok sira hodi manán Induljénsia mak hanesan; ida, Sarani sira-ne’ebé hakarak manán Induljénsia ba nia an rasik no husu intensaun mós ba maluk matebian sira-nia klamar, hatudu iha atitude hadera an ne’ebé loos. Rua, Hadera an ne’ebé iha, hatudu husi simu Sakramentu Konfesa, Selebra Eukaristia no simu Komunaun, halo peregrinasaun ba fatin Jubeliu nian, reza intensaun ba Amo Papa no hala’o asaun karitativa. Tolu, Ita-nia Dioseze tolu liuhusi CET iha ona planu hodi halo peregrinasaun ba tinan Jubeliu nian. Iha ne’ebé ita sei halo peregrinasaun Nasionál ba Santuário Aitara, iha Soibada.
- Personajen Kristu Nian Lori Esperansa Loloos ba Moris
Bazeia ba personajen ida-ne’ebé sai hanesan esperansa ba moris fiar nian hodi fó sentidu loloos kona-ba moris ne’e nia signifikadu. Iha ne’e, Jesus Kristu sai nu’udar personajen prinsipál ida iha mundu pasadu, prezente no futuru. Haree ba situasaun mundu ohin loron ne’ebé mak hatadak ho sinál modernizasaun hodi muda ona perspetiva sira fiar nian. Mak ho tinan Jubileu ne’ebé sai hanesan tinan ida esperansa nian ba ita fiar na’in hotu, ita iha esperansa ida ba mundu ida-ne’e katak mundu ida-ne’e presiza atu hanorin tan dala ida ou mundu ne’e sai hanesan fatin ida kona-ba eskola da fé nian. Iha ne’e aprezenta Jesus Kristo nu’udár personajen Umanizmu, tanba Jesus nia misaun edukasaun ne’ebé mak nia hanorin sempre bazeia ba kontestu no nesesidade mundu nia preokupasaun.
Wainhira Jesus hala’o ninia misaun hanorin nian, Jesus Kristu sempre rona uluk ema sira-ne’ebé mak sai Ninia amigu ba diskusaun. Nia rona uluk nia eskolante sira-ne’ebé hamutuk ho Nia. Nia koñese sira ho di’ak no hatene sira-nia karaterístika komprende kona-ba ema hotu (Jo. 2:24-25). Nia hanorin lia-loos bazeia ba sira-nia Kompreensaun (Mc. 4:33). Nia sempre uza nia eskolante sira sai hanesan odamatan ba Nia hodi hamout an ba mundu hodi komprende ho di’ak mundu nia hakarak iha Nia misaun hanorin nian.
Husi eskolante sira, Jesus mós sai ba hanorin iha sosiedade nia leet. Jesus Kristo hanorin sira hanesan manorin ida-ne’ebé la hatene kolen, iha ne’ebé nia hanorin husi fatin ida ba fatin seluk, husi sidade ida ba sidade seluk. Nia sempre sai rona-na’in wainhira iha ona sosiedade nia leet. Nia mėtodu úniku tebes, tanba iha foho, iha tasi, no iha ró laran. Wainhira Jesus hanorin nia hatudu an nu’udar ema-ne’ebé mak iha nia autoridade tomak hodi sai ezemplu ba Nia eskolante sira. Jesus hamoris saida mak nia ko’alia ou hanorin ona.
Ita haree tema importante ne’ebé ko’alia kona-ba Reino Lalehan, Jesus Kristu hanorin ida-ne’e liuhusi maneira ida-ne’ebé simples atu sosiedade komprende tanba Jesus ko’alia bazeia ba kontestualidade sosiedade ida-nian. Ida-ne’e hatudu iha Jesus nia misaun fatuál ne’ebé nia mai, nia haree, nia rona, no nia muda. Aspetu pozitivu ne’ebé sai referensia iha misaun Jesus nian nu’udar manorin nain mak hanesan; fo isin di’ak ba ema moras sira (Mt 4:24); Mc 3:2; Lc 5:17), Fo ai-han ba sira-ne’ebé hamlaha (Mt 14:16; Mc 5:43, Lc 8:55), duni sai espiritu aat iha ema- ne’ebé mak moras (Mt 8:16. Mc 7:25, Lc 8:31), no seluk-seluk tan.
Jesus hanorin tiha, nia mós fó hanesan bukae ba sosiedade sira atu rai hanesan lembransa fiar nian ida hodi dezenvolve sira-nia an iha moris espirituál. Jesus nia hanorin sira hakarak atu oinsá povu sarani ida-ne’e iha relasaun ne’ebé di’ak ho Maromak hodi bele sente intervensaun Maromak nian iha sira-nia moris. Ho objetivu katak sé mak hakbesik nia an ba iha Maromak hodi rona nia liafoun di’ak sira mak nia sei simu duni transformasaun ida fiar nian hodi purifika ninia kualidade fiar ba iha Maromak.[5] Ezemplu ne’ebé konkretu kona-ba reza, Jesus Kristu nia prezensa hanorin kona-ba oinsá mėtodu hamulak ka reza ho loos, (Mt 6:6). Períkope ida-ne’e hakarak ko’alia mai ita fiar-na’in sira katak nu’udar ema fiar na’in ita tenke tau atensaun no harii ita-nia relasaun di’ak ho Maromak la presiza atu ema seluk hatene. Ita ida-idak iha fatin rasik hodi harii relasaun íntimu ho Maromak.
Kabe ba ida-ne’e Papa Francisco iha Loron 20 Fulan-Juñu 2025, ne’ebé sai hanesan loron Mundiál ba refujiadu nian. Nia dehan; “ita hotu hetan bolu ida-ne’e hodi simu, promove, akompaña, no integra sira hodi dere ita-nia odamatan”. Papa asentua oinsá orasaun sai hanesan baze fundamentál ita ema fiar-na’in oferese ba ita-nia maluk sira-ne’ebé mak lakon ona esperansa iha moris hanesan; the list, the last and the lost. Temátika katekeze ou eskola da fê ida-ne’ebé Papa Francisco mós husu katak liuhusi tulun Espiritu Santu, ita tenke tau importánsia ba Orasaun, liuliu iha tinan Santu ida-ne’e. Nia haktuir tan katak Sagrada Eskritura hotu hakonu ho Espiritu Santu, maibé Livru Salmista nian nakonu ho Inspirasaun ne’ebé poėtiku. Salmu hanesan Orasaun Jesus, Nain-Feto, Apóstolu no jerasaun kristaun sira antes no depois nian. Hanesan Iha ne’ebé Jesus tama ba iha mundu real nia dehan; “ha’u haksolok halo tuir ita-Nia hakaran, ha’u Nia Nai (Sal 40:9), no nia husik mundu ida-ne’e no nia sei dehan nafatin “Ba ita liman ha’u klamar hasa’e” (Sal 31:6).
Husi esperiénsia espirituál hirak ne’e, hakarak hateten mai ita kona-ba personajen ne’ebé loloos iha moris fiar ida-ne’e nian. No haraik mai ita esperansa foun ida atu nune’e Jesus ne’ebé sai hanesan Pesoa sentral ba moris fiar ida nee bele muda no transforma ita iha sociedade ida ohin loron hodi hanoin deit ba meta no espetativa sira klaru moris ne’e nian. Moris ho esperansa mak ita mós sei iha fiar ida-ne’ebé guia ita liu-liu sai nu’udár pesoál umanizmu ida atu nune’e loron ba loron ita-nia prezensa lori mundu ne’e ba moris fiar nian ho di’ak.
- Karidade Mak Esperansa Povu Ida-Nian
Partisipasaun Igreja Timor-Leste iha Sistema dezenvolvimentu Estadu ida-ne’e, wainhira sai nasaun Indenpendente iha país ida-ne’e nu’udár esperansa ba povu ida-ne’e rasik. Partisipasaun Igreja Katólika ita bele haree no sente rasik. Partisipasaun Igreja iha fatór lubuk ida; dezenvolve fiar no rekursu umanu liuhusi edukasaun formál, in-formál no non-formál, edukasaun polítika, edukasaun espirituál no morál.
Partisipasaun Igreja nian ida-ne’e hanesan aplikasaun ba fiar ne’ebé hatudu nanis ona iha Jesus Kristo rasik iha nia misaun. Kristo rasik hatudu no sai boa-ezemplár ida mai ita hodi banati tuir Nia, iha ne’ebé nia rasik hatudu ninia solidaridade no karidade ba ema ki’ik no mukit sira. Kontinua misaun hirak ne’ebé Jesus Kristu rasik husik hela mai ita, mak; Ita-nia Igreja Katólika la hakmatek no toba dukur iha nia dogmatizasaun rasik, maibé ita-nia Igreja kontinua hodi hatudu duni kna’ar servi nian ba iha ita-nia estadu demokrátiku ida-ne’e. No, atu banati Tuir Jesus Kristu ne’ebé mak hatudu ona mai ita lala’ok fiar nian liuhusi prátika moris nian iha ne’ebé nia servi Nai no Nia Emar to ikus mai nia fo nia an ba mate iha Kruz. Ho ida-ne’e mak ita nu’udar Igreja nafatin kontinua misaun ne’e, tanba Igreja iha no mai ho ninia objetivu katak; “Hili hamutuk ho ki’ak no mukit sira” (Preferential Option for the Poor).
Iha ne’e, ita bele dehan katak partisipasaun Igreja Timor-Leste nian oras ne’e la’o no tane hela ita-nia Estadu no povu ida-ne’e. Karik ita dehan kontribuisaun, ita-nia Igreja mós iha kontribuisaun ne’ebé mak boot ba luta ukun rasik an ba rai doben Timor Lororsa’e. Ita rasik mós hatene ona istória hotu katak Participasaun Igreja Timor hahú tempu kolonializasaun nian iha ne’ebé Monseñor Dom Martinho Lopes no ninia kontinuasaun to’o mai iha Bispu Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB, no líder Igreja nian sira seluk ne’ebé mak fó duni sira-nia an hodi defende ita-nia rai no povu ida-ne’e. Partisipasaun Igreja nian ida-ne’e, konsege hafanun no lori duni Povu Maubere oan sira-nia lian halerek ba mundu hodi dere no loke odamatan mundu nian katak Ita mós maiória Kristaun Katólika Romano ida iha mundu ne’e. Ikus mai ohin loron ita hetan Liberdade totál husi kolonializmu sira. Igreja la’ós para de’it ho ida-ne’e, maibé realidade ohin loron Igreja sempre firme hodi hamutuk ho Estadu RDTL hodi kontinua dezenvolve nasaun ida-ne’e hodi ba koñese rasik sira-nia identidade fiar nian hanesan ema Katóliku ida-ne’ebé di’ak.
Iha perspetiva teolójiku katak; Igreja mai, haree, hela, rona no muda. Iha ne’e, ita hatene katak Igreja mai la apatia ba iha realidade saida de’it mak akontese iha ita-nia rain. Maromak haraik ona dalan moris ida, dalan úniku ida de’it liu husi Nia Oan Jesus Kristu, iha ne’ebé liu husi Nia futar liafoun di’ak no ohin haraik mai ita maksoin ida no maksoin ne’e sai ema nu’udar saseluk ida mai ita hodi ohin loron ita kontinua Ninia kna’ar no misaun santu ida-ne’e no hodi dezenvolve ita-nia nasaun doben Timor-Leste. Espiritualidade ida-ne’e, akontese no hahú husi Jesus rasik husi nia moris no to’o ba Nia mate iha Kruz Santa hanesan eroi ba salvasaun.
Iha ne’e, hakarak husu ita hotu, katak ita hotu hakarak sai nafatin eroi ba ita-nia nasaun no ita-nia kreda? Banati tuir Jesus ne’ebé mak fó nia an ba mate tanba ema hotu nia sala! Nia moris ho solidaridade no karidade ba ema ki’ak, ki’ik no mukit sira, iha ne’ebé ninia misaun la liu husi buat boot no folin boot sira, maibé nia hatuur nia an hodi fó ksolok ba ema moras, la iha ai-han, susar no mukit sira. Ho misaun simples sira ne’e hatudu no motiva ita katak ita mak Igreja no nain ba dezenvolvimentu iha ita-nia Estadu demokrátiku ida-ne’e!
Ha’u dezafia ita hotu atu brani ba sai eroi iha ita-nia rain no kreda rasik! Juventude ka Foinsa’e sira, ita mak eroi iha sekulu XXI ida-ne’e. Jesus ne’ebé ema hedi iha kruz mate tanba ita, nia mate hanesan ema ki’ak no mukit ida, maibé ohin nia sai eroi mai ita hanesan eroi ba salvasaun. Iha Antigu Testamentu nian haktuir katak ema ki’ik no mukit sira ne’e mak reprezentante Maromak ou sai lalatak loloos Maromak Nian (Imago Dei). Tanba Iha Maromak, iha domin, iha umildade no iha onestidade. Tanba maiória ema ki’ik no mukit sira mak uza Maromak ne’ebé Iha ba sira nu’udar orijinalidade ida nu’udar Aman-inan ba sira hodi hadera an ba. Iha Novu Testamentu, iha ne’eba hatudu momoos loos kona-ba Jesus nia relasaun ho ema ki’ik no mukit sira. Iha ne’ebé, Jesus rasik hamutuk ho ema ki’ak sira ne’ebé mak ki’ak intermu fíziku, ekonomia, sosiál, polítika no espirituál. Wainhira Jesus horik hamutuk ho sira, no ikus mai sira mak sai ema fiar nain, no sai front line hodi hatán ba Jesus no kontinua Jesus nia misaun iha sira-nia tempu to mai ita-nia tempu ohin loron.
Tanba ne’e, prezensa ita-nian la’ós de’it sai hanesan esperansa mamuk ida maibé husi ita sira nu’udar ajente pastorál ita presiza tebes tulun hodi apoiu ita-nia maluk sira-ne’ebé mak lakon ona esperansa iha sira-nia moris. Ema sira-ne’e mak ita-nia maluk sira-ne’ebé moris nu’udar vulnerável no kbi’it laek sira. Iha kontestu Kreda Timor-Leste ita bele dehan problema ki’ik no mukit sai hanesan problema ida-ne’ebé mak interesante tebes. Maibe Fiar ita povu nian nunka mais ki’ak. Iha ne’ebé Maromak liuhusi Estadu, sosidade sivil no Organizasaun Naun Governamentás (NGO) sira-nia prezensa hamutuk ho ita nafatin tau prioridade ba sira. Igreja hetan bolu hodi sai lian ba lian laek sira kona-ba injustisa no defende direitu povu kiik sira. Ezisténsia Igreja nia prezensa loos duni tenke apoiu ema sira-ne’ebé mak the list, the last and the lost. Iha ne’e prezisa Igreja nia loialdade hodi defende povu ida-nee la hare ba rasa, kór, kultura, polítika no relijiaun. Igreja nia lian profėtiku sai hanesan lian esperansa ida ba kbi’it laek sira. Konvida ita hotu hodi mai fó liman ba malu, liuliu fó apoiu ba ita-nia belun sira ne’ebé mak oras ne’e dadaun infrenta hela dificuldade moris nian hanesan ba sira-ne’ebé mak moras, kiak, ki’ik no mukit tuir saida mak Jesus rasik dehan liu husi São Mateus mai ita katak; “Imi tenke no imi iha obrigasaun, hodi fo ai-han ba sira” (Mat. 14:16).
- Odamatan Santu
Odamatan Santu ofisialmente loke husi Papa Francisco iha Natal Kalan 24 Fulan-Dezembru tinan 2024 no Sei taka fali iha Loron 06 Fulan-Janeiro tinan 2026. Odamatan Santu sai hanesan Sinál konkretu tinan Jubileu ne’e nian. Tinan Jubileu hanorin mai ita importánsia kona-ba arrependimentu no rekonsiliasaun. Tinan Jubileu ne’ebé hahú ho loke Odamatan Santu fo hanoin mai ita Jesus nia liafuan; “Ha’u mak odamatan. Ida ne’ebé liu husi Ha’u sei hetan maksoin; nia sei tama no sai hodi hetan du’ut matak.” (Jo. 10:9). Peregrinu sira ba ne’e ba, rei nia ho devosaun, hakne’ak iha nia oin hodi harohan no halo profikasaun fiar nian hodi reza “Kredo”. Tama iha odamatan santu ne’e katak ita hakarak tuir Jesus nu’udar ita-nia bibi-atan di’ak.
Tama iha odamatan Santu ne’ebé loke ona iha kada tinan santu sira, fó hanoin mai ita kona-ba konvite hodi tama ba iha moris foun ida hamutuk ho Maromak. Sakramentu konfesa sai hanesan matadalan di’ak ida mai ita hodi halo ezame konxiénsia ba ita-nia an. Hanesan São Paulo dehan; No laos ne’e de’it, maibé ita haksolok iha tempu terus. Tanba ita hatene katak tempu terus fo pasiénsia, no pasiénsia prova ita-nia karáter, no karáter ne’e fó esperansa (Rom 5:3-4). Iha biban ida-ne’e, hanorin mai ita hodi tau konfiansa ba iha Maromak iha ita-nia moris tomak. Esperansa nu’udar ema kristaun la’ós de’it hanoin ba moris pesoál maibé hanoin ba moris komunál. Ita hetan bolu hodi sai sinal esperansa ba ema seluk, importante liu ba sira ne’ebé mak presiza ita nia tulun.
- Lia Maktaka
Tinan Jubileu sai hanesan Tinan peregrinasaun ida hodi lori ita ba hasoru Maromak. Nu’udar peregrinu ne’ebé la’o iha dalan naruk ida, ita hetan konvite hodi la’o hamutuk iha dalan fiar ida, esperansa ida no domin ida. Iha ne’ebé, iha dalan peregrinasaun ida-ne’e ita la’ós de’it simu grasa ne’ebé gratuitamente husi Maromak, maibé oinsá ita-nia moris bele sai mós grasa ba ema seluk.
Ohin, ita hotu sai Kristu nia Apóstolu, ita mak sai sasin Domin Maromak nian ba iha mundu ne’ebé mak hamrook ba iha esperansa. Hanoin katak, esperansa ne’ebé mak iha haboot an iha domin Maromak nian nunka mais atu bosok (Rom 5:5). Fiar iha Kristu ne’ebé loke ona “Odamatan” salvasaun ida-ne’e mai ita, ita hetan kbi’it foun hodi nafatin hakat tama ba ho fiar an nu’udar ema Kristaun no iha ne’eba ita rasik sei hetan dalan no la’o iha dalan fiar ne’ebé loos.
Mai ita la’o hamutuk nu’udar peregrinu ida ho esperansa iha dalan ida de’it moris fiar nian. Nu’udar Peregrino da Esperança, iha tinan Santo ida-ne’e, sai mai ita oportunidade murak hodi hamout an iha ita-nia esperansa ida katak; “Uluk Ha’u la’o mesak, tanba ha’u simu grasa ou bensaun husi Maromak. Ohin Ha’u hakarak la’o hamutuk tanba ha’u hakarak ha’u-nia moris sai bensaun ba ema seluk”! Tanba ne’e, ha’u mak iha moris ne’e rihun ida, ha’u hakarak fahe moris ne’e ba imi hotu-hotu! La’o mesak ne’e baibain ona, maibé la’o hamutuk ne’e la baibain. Tanba ne’e, mai ita lao hamutuk nu’udar Peregrinu ida iha Esperansa iha tinan 2025 hodi simu tinan foun 2026 ho esperansa ne’ebé la bosok iha domin, paz no unidade.
Referensia:
[1]Thomas H. Groome, Sharing faith: A Comprehensive Approach to a Religious Education and Pastoral Ministry (New Work: Harper Collins, 1990), paj. 106.
[2]Rick Snyder, Decisive Intuition: Use Your Gut Instincts to Make Smart Business Decisions (Minnesota, USA: Press-Collegeville, 1996), paj. 23.
[3]Jacques Derrida, Mėmoris d’aveugle: L’autobiographie et autres ruine (Paris: Éditions de la Rėunion de Musėe nationaux, 1990), paj.130.
[4]John D. Caputo, The Prayer and Tears of Jacques Derrida, Religion without Religion (Bloomington & Indianapolis: Indian University Press 1997), paj. 329.
[5]J. B. Non-Serano, Profesionalisme Guru dan Bingkai Materi Pendidikan Agama Kristen (Bandung: Bina Media Informasi, 2009), 25.
*) Hakerek-na’in atuál Pároku Igreja Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Iralere no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueque.
