DILI, 19 jullu 2022 (TATOLI) – Akadémiku Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) esplika katak Uma-lisan no Uma-lulik, ne’e konseitu rua ne’ebé iha diferensa maibé interligadu. Uma-lisan ne’e simbolu ba jerasaun no Uma-lulik ne’e hanesan fatin ba prezervasaun eransa no patrimóniu kulturál.
“Jerasaun sira tenki prezerva ida ne’e. Rai ida ne’e, tutan ba tutan para hodi konta; abut ne’e labele hotu,” Dosente Departamentu ensinu língua ingleza, FEAH-UNTL, Fernando da Conceição, hateten ba Tatoli, iha nia rezidénsia Tuana laran-Dili, kuarta ne’e.
Akadémiku ne’e esplika, Uma-lisan hanesan identidade timoroan sira nian. Uma-lisan iha valór no iha kbiit bele fó-protesaun ba nia jerasaun sira; protesaun espirituál.
“Kuandu jerasaun ida, nia atu ba rai-li’ur karik nia-oan ka nia bei-oan ka, ba tula lai bua no malus ida iha uma-wai; ne’e lisan tula lai bua ho malu iha uma-lisan, atu nune’e espiritu bei-ala sira, espiritu lisan sira, bele akompaña nia para ba hetan susesu. Ida ne’e mak buat prinsipál ba ema Timor-oan sira, buat sira ne’e mak ita presiza prezerva”.
“Prezerva no kuida, valoriza uma-lisan, ida ne’e responsábilidade ema Timoroan hotu. Primeiru lugar tenki husi nia jerasaun sira. Entaun responsabilidade ba kuida ne’e primeiru pesoál sira husi uma-lisan ne’e nia jerasaun sira rasik konjuntu ho komunidade ne’ebé iha uma–lisan ne’e rasik. Sira tenke hamutuk para fó-apoiu ba malu oinsá atu prezerva,” dosente ne’e fó-hanoin.
Manorin-na’in estabelesimentu ensinu públiku ne’e mós ko’alia katak ho Uma-lisan ne’e haforsa nafatin relasaun família entre fetosan no umane. “Fetosan-umane ne’e metin hela tanba liuhusi buat ida uma-lisan, ida ba kaben ho uma-lisan seluk ne’e ligasaun fetosan-umane ne’e importante. Depois ita liga tan ho Guvernu mós, Guvernu mai husi povu, entaun nia (Governu) iha responsabilidade morál nian, atu bele fó-apoiu”.
Nia énfaze, hateke nafatin ba valór pozitivu sira tanba ne’e mak eransa ne’ebé bei-ala sira hatuur ona sai nu’udar identidade kulturál Timór. “Ita tenki prezerva nafatin. Tenki kuida tanba ne’e ita-nia identidade. Haree ba dezvantajen ne’ebé mak fó prezuiju ba ita no ba jerasaun sira di’ak liu ita bele hamenus ka diminui tiha, hasai tiha ida ne’e, lori ida di’ak ne’e mak la’o ba oin”.
Akadémiku UNTL ne’e rekoñese katak Uma-lisan ne’e importante tebes tanba ne’e nesesáriu halo interkámbiu ida entre lisan hotu-hotu iha teritóriu Timór laran tomak.
“Oinsá atu kria interkambiu por exemplo entre lisan-lisan sira husi parte ne’ebé de’it parte leste, oeste, norte atu haree kona-ba ida ne’e. Depois iha parte akadémiku mós tenki halo ida ne’e, tenki halo peskiza jeralmente, la’ós foka de’it ba iha étniku ida de’it, parte ida de’it, maibé tenki halo peskiza enjerál depois ikusmai ita bele fó-rekomendasaun,” nia sujere.
Nune’e mós, akadémiku ne’e fó-hanoin jerasaun timoroan sira hotu atu labele influénsia ho kultura rai-li’ur nian maibé defende nafatin kultura timoroan sira hotu nian tan kultura mak sai abut no identidade timoroan sira hotu nian.
“Ita-nia uma-lisan ne’e importante tanba iha uma-lisan ne’e iha valór pozitivu. Uma-lisan mak bele halo ita-nia jerasaun lakotu. Uma-lisan bele proteze jerasaun sira bele fó-matak-malirin. Labele husik uma-lisan; uma-lisan ne’e ita-nia idantidade. Bainhira ita husik ita-nia uma-lisan signifika, ita mós hakotu ita-nia abut”.
“Tanba ne’e presiza ita la’o nafatin, labele influénsia demais ho buat sira modernizasaun teknolójia mai husi rai-seluk depois ita husik ita-nia lisan, ita-nia tradisaun, ita nia abut; ne’e labele! Ita-nia abut, ita tenki kontinua nafatin,” nia enkoraja.
Entretantu, protesaun legál, prezervasaun, defeza no valorizasain patrimóniu kultura timoroan sira nian Governu hatuur ona réjime jurídiku patrimóniu kultura liuhusi Dekretu-lei nú. 33/2017, 6 setembru.
Notísia relevante:PN husu Governu prevee orsamentu ba protesaun no prezervasaun Uma-lisan
Jornalista: José Belarmino de Sá
Editór: Rafy Belo
