Pe. Juvito: CAVR halo rekonsiliasaun envolve vítima-suspeitu atu simu malu

DILI, 24 agostu 2022 (TATOLI)–Prezidente Konsellu Pastorál Dioseze Dili no Eis Komisáriu Nasionál Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação de Timor-Leste (CAVR), Pe. Juvito do Rego, hateten CAVR nia mandatu halo rekonsiliasaun ne’e envolve lisan hodi rekonsilia vítima no suspeitu atu simu malu.

Notísia Relevante: PR Horta: tempu ona hatudu Timor-Leste nia onestidade kona-ba rekonsiliasaun

Iha prosesu rekonsiliasaun ne’e CAVR mós envolve lia-nain sira tanba iha konflitu ida-nia laran ne’e la’ós puramentu polítika de’it maibé buat ne’e mai kedan hosi bei’ala sira nian, entaun tenke fó sala malu maibé parte rua la konkorda malu submente ba iha Ministériu Públiku tuir prosesu justisa nian.

“Ko’alia kona-ba rekonsiliasaun, uluk ha’u servisu iha CAVR, ami ba halo Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK) no ami sente katak prosesu ida-ne’e prosesu di’ak ida, prosesu ida-ne’ebé bele halo hakmatek ema barak. Rekonsiliasaun ne’e envolve vítima no suspeitu atu simu malu, se la simu malu mak kazu ne’e lori ba Ministériu Públiku, ne’e akontese bainhira CAVR sei eziste (2002-2005,” Pe. Juvito do Rego hateten ba Agência Tatoli, relasiona ho polítika Estadu halo rekonsiliasaun entre timoroan iha Timor Osidentál no timoroan iha Timor-Leste bazea ba dokumentu fraternidade umana ne’ebé Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, promove daudaun ho nasaun viziñu Indonézia, iha nia servisu fatin Arkidioseze Lecidere, Dili.

Rekonsiliasaun ne’e katak, iha suspeitu ida no iha vítima ida, sira na’in-rua mak tenke tuur hamutuk, instituisaun igreja no Estadu ka saida de’it labele reprezenta ema vítima sira-ninia fatin ne’e no atu ko’alia fodik vítima sira-nia naran.

Tanba, nia dehan, ema ida vítima mak sofre tanba iha violasaun diretu umanu ne’e nia mak koko, suspeitu sunu nia uma, oho ninia maun-alin no viola nia feton, buat ida-ne’e iha família entaun tenke presiza toma atensaun ba kestaun ne’e.

“Família sira-ne’e ita tau matan ona ba iha ne’ebá, ita haree ona ema sira-ne’e ninia kondisaun di’ak ona, ne’ebé ita ba lori timoroan sira iha Timor Osidentál ba-mai. Sira hela di’ak ona iha sorin (Timor osidentál) ne’ebá dezde 2000 ne’e. Sira deside ka hili ona sai sidadaun Indonézia, tanbasá mak ita hakarak lori sira mai (Timor-Leste),” nia dehan.

Maibé, eis Komisariu Nasionál CAVR ne’e hateten rekonsilisaun ne’e halo timoroan moris hakmatek no bele la’o ba-mai iha Timor Osidentál, maibé ema hirak ne’ebé sira-nia naran tama iha lista INTERPOL hanesan envolve iha jazu violasaun direitu umanu liu-liu iha kazu Krime Grave (Serious Crime Unit), sira tenke responsabiliza ba krime ne’ebé sira komete.

“Ita labele repete rekonsiliasaun ida Afrika Súl ninian ne’e. Afrika Súl ne’e katak kriminozu ne’e ba iha ne’ebá konfesa ninia pekadu hotu iha públiku nia oin, hodi hetan ona amnestia sai mai la’o livre tiha iha ne’eba. To’o agora, vítima tanis nafatin, lori moras nafatin, lori ai-tarak nafatin iha sira-nia vida, ida-ne’e laloos,” nia dehan.

Liga ba polítika Estasu halo rekonsiliasaun bazea ba dolumentu faternidade umana, Nai Lulik ne’e hateten fraternidade ne’e universál entaun ema ida-idak tuur iha ninia fatin maibé ida-ne’ebé maun-alin ne’e maun-alin nafatin maibé la presiza lori malu mai fali Tirmor-Leste, tanba se lae hakiak fali situasaun foun ida-ne’ebé envézde kria estabilidade no pás maibé naksobu tanba fali tanba ema sira-ne’e.

Daudaun ne’e, polítika Estadu nian ba konseitu rekonsiliasaun ne’e iha ona reasaun hosi timoroan intelektuál sira hasoru enkontru ida-ne’ebé Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, hala’o hodi ba hasoru malu ho líder Pro-Autonomia sira (hanesan Eurico Guterres, Joanico Belo) iha Timor Osidentál (NTT-Kupang) no seluk tan.

Ema-nia reasaun ne’e negativu, sei hatudu hela katak ema intelektuál sira hetan opostunidade hodi servisu no hetan pozisaun di’ak no sira-ne’e mak halo reasaun daudaun ne’e, agora ida vítima sira nonook hela iha nia fatin seidauk ko’alia sai.

“Mai ha’u ne’e, ita presiza tetu halo didi’ak ida-ne’e tanba rekonsiliasaun la’ós retórika, ida-ne’e prosesu ida-ne’ebé tenke la’o tuir nia dalan. Rekonsiliasaun ne’e iha nia dalan rasik, ne’e labele inventa. Dalan tol ida atu halo rekonsiliasaun halai iha dalan tol ne’e, rekonsilisaun ne’e la’o kleuk ba kleuk mai, ema-nia vida kleuk ba kleuk mai, iha ema-nia terus kle’uk ba kle’uk mai. Rekonsiliasaun ne’e mak tenke la’o iha ne’eba, foti lai ema vítima hirak ne’e mai tanba só vítima mak bele ko’alia,” nia dehan.

CAVR aprezenta relatóriu “Chega!” ho nia rekomendasaun sira hamutuk 404 ne’e mós seidauk implementa balun maibé tanba rekonsiliasaun ne’e bele lori fila-fali problema ida mai, maske  Governu no Estadu Timor-Leste mós konsege rezolve kazu 100-resin hosi rekomendasaun ne’ebé haktuir hosi relatóriu “Chega!” refere.

Notísia Relevante: José Estevão: “Iha rekonsiliasaun mak iha dezenvolvimentu”

Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade

Tuir dokumentu CAVR nian ne’ebé Agência Tatoli asesu katak, CAVR nia funsaun importante ida seluk mak oinsá atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste. Objetivu ida-ne’e hato’o dezeñu programa CAVR nian sira no dalan oinsá atu implementa programa sira-ne’e. CAVR ne’e adota hakbesik ida-ne’ebé tomak, integradu atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste ne’ebe involve sosiedade sira iha nivel hotu-hotu iha nia servisu.

CAVR hakbesik nia servisu kona ba objetivu hosi rekonsiliasun nian hosi sikun oioin. CAVR ne’e hatene katak, buat ne’e atu efetivu duni, servisu rekonsiliasaun ne’e tenke involve ema individuál, família, no grupu iha komunidade hosi parte konflitu hotu-hotu, ne’ebé to’o iha nivel aas liu iha lideransa nasionál nian no tenke kontinua iha futuru.

CAVR nia inisiativa ba rekonsiliasaun iha nivel kraik bootliu mak programa kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK). Programa ida-ne’e seidauk koko iha fatin seluk n’ebe halo dezeñu ba programa rekonsiliasaun iha komunidade lokal sira-nia laran. Programa ne’e nia objetivu atu hetan reintegrasaun fali hosi ema sira-ne’ebe mak sai tiha-ona ema ketak ida husi sira-nia komunidade rasik tanba iha relasaun ho sira-nia hahalok politika hanesan halo krime “ladun sériu”, no halo asaun aat durante konflitu poltika iha Timor-Leste.*

Prosedur PRK nian bazea ba filozofia ida katak rekonsiliasaun iha komunidade nia laran sei bele hetan susesu bainhira buat ne’e halo liuhosi mekanizmu ida-ne’e ne’ebé involve komunidade rasik no sira-nia partsipatoria másima. Mekanizmu ida-ne’e tau hamutuk ho prátika sira hodi halo justisa tradisionál nian, tesi lia, mediasaun no aspetu hosi lei kriminál no lei sivil nian sira.

CAVR nia mandatu ne’ebé hakerek iha regulamentu 2001/1019 atu organiza programa rona-malu ne’ebé bazeadu iha komunidade. Iha programa rona-malu ne’e, vitima no ema sira ne’ebé halo sala no komunidade sira seluk bele hola parte diretamente iha oinsá atu hetan solusaun ida ne’ebé atu oinsá ema sira-ne’ebé mak halo ona krime iha tempu liubá, bele hetan fali sira-nia fatin iha komunidade nia leet.

Rezultadu programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunitária (PRK) nian hatudu katak servisu ne’e halo kontribuisaun reál ida ba prosesu rekonsiliasaun iha komunidade nia laran iha Timor-Leste, no reintegrasaun hosi sala-na’in sira ba komunidade nia lert. Hamutuk hotu sala nain 1,371 mak halo hotu PRK ho susesu numeru ne’e aas liu tiha hosi numeru 1000 ne’ebé aseita ona atu halo. Vitima, sala-na’in no komunidade halo relatoriu ba CAVR programa PRK nian fó kontribuisaun ida ne’ebé signifikante tebes atu mantein situasaun dame iha sira-nia komunidade no atu tesi ka hakotu lia kona ba diferensa sira iha tempu uluk.

Atu habadak, katak durante períodu operasionál programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunitária (PRK) nian ne’e:

• CAVR simu deklarasaun hamutuk 1,541 hosi depoente sira husu atu partisipa iha PRK, sira-nia hakarak sira-ne’e hato’o liu ona ba Gabinete Prokuradór Jerál (GPJ) nian.
• Kazu sira-ne’ebé involve deponente sira hamutuk 1,371 mak tesi liuhosi programa rona-malu PRK nian.
• Gabinete Prokuradór Jerál nian la fó aprovasaun ba kazu hamutuk 85 atu tesi ho programa PRK nian no kazu sira-ne’e oras ne’e iha GPJ nia liman.
• Hamutuk kazu 32 mak sei suspende hela sira-nia programa rona-malu tanba iha informasaun kredibilidade ruma mak hateten katak kazu sira-ne’e iha karik iha relasaun ho “ofensas krime sériu nian”, ka tanba komunidade sira la hatán atu simu fali depoente sira.
• Hosi numeru iha leten ne’e hatudu katak kazu tomak besik 90% simu ona no halo prosesu to’o reaata. Hamutuk kazu 10% ne’ebé mak sei hela, ne’ebé mak depoente sira la mosu iha programa rona-malu nian, programa rona-malu ne’e adi’a fali ka GPJ nian mak la hatán atu tesi liuhosi PRK nia programa.

Harii CAVR

Iha juñu 2000, reprezentante sira hosi sosiedade sivil Timor-Oan sira, Igreja Katolika no líder komunidadi sira hala’o workshop ida atu hanoin kona-ba mekanizmu justisa tradisional, ne’ebé hetan apoiu hosi Unidade direitu humanu UNTAET nian. Hanoin diak n’ebe atu hari’i Komisaun lia lo’os ba Timor-Leste nu’udar parte hosi nia agenda. Workshop ne’e rekomenda katak proposta ida atu harii Komisaun independente ida ho mandatu atu investiga violasaun sira iha pasadu no promove rekonsiliasaun presiza tau iha primeiru Kongresu Nasional CNRT nian iha agostu 2000.

Kongresu CNRT adopta vizaun kona-ba rekonsiliasaun hanesan;

“Rekonsiliasaun nu’udar prosesu ida, ne’ebé rekoñese fallansu sira iha pasadu inklu arrependementu no perdua-malu nu’udar produtu hosi dalan ida ne’ebé belit hamutuk iha prosesu atu to’o justisa; ida-ne’e mós prosesu ida ne’ebé tenke involve povu Timor-Leste, nune’e siklu kona-ba akuzasaun, nega no kontra-akuzasaun bele halo naksobu. Prosesu ida-ne’e sei la-haree de’it hanesan rezolusaun konflitu ida ka meiu polítika de’it ho objetivu atu hakmatek no reintegrasaun individu ka grupu sira iha kontestu hosi sira-nia vontade atu simu independénsia no soberania Timor-Leste nian, maibé liu sira-ne’e hotu tenke haree nu’udar prosesu ida-ne’ebé lia lo’os tenke sai nu’udar rezultadu”.

Kongresu ne’e ho lian ida de’it rekomenda kona-ba estabelesimentu Komisaun ida atu lori fila ema no Rekonsiliasaun Nasional.

Iha 21 janeiru 2002, Administrador Tranzitoria, Sergio Vieira de Mello, fó pose ka foti juramentu nu’udar komisariu nasionál mane na’in-lima no feto na’in-rua ne’ebé painel selesaun nomeia tiha ona. Sira ne’ebé eskollidu ne’e mak: Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, Pe. Juvito Rêgo de Jesus Araújo, Maria Olandina Isabel Caeiro Alves, José Estévão Soares, Reverendu Agustinho de Vasconcelos, Isabel Amaral Guterres no Jacinto das Neves Raimundo Alves.

Notísia Relevante: PN apoiu Horta halo rekonsiliasaun ho timoroan iha Timor Osidentál no TL

Jornalista : Osória Marques

Editór       : Cancio Ximenes