Top

RAEOA hahú kria kondisaun prepara ba futuru redús traballu infantíl

Prezidente Autoridade RAEOA, Arsénio Paixão Bano.Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

OÉ-CUSSE, 12 juñu 2022 (TATOLI) – Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), lideradu Arsénio Paixão Bano, daudaun ne’e hahú kria kondisaun hodi prepara ba futuru atu redús kazu traballu infantíl ne’ebé Oé-Cusse sai númeru aas iha territóriu nasionál.  

Notísia relevante: RAEOA sei harii pre-eskolár iha aldeia 63 hodi redús traballu infantíl

“Tinan 15 mai oin, parese traballu infantíl ne’e sei menus, tanba labarik sira sei hatene saida mak traballu infantíl ne’e, durante ne’e iha rekomendasaun mai hosi CNCTI, INDDICA no entidade seluk, ida-ne’e relevante tebes, maibé nia hun mai hosi ki’ak, ekonómia família nian, maka menus tebes,” Arsénio paixão Bano ko’alia iha ámbitu selebrasaun loron mundiál traballu infantíl iha Oé-Cusse, segunda ne’e.

Ezekutivu ne’e, informa, durante tinan barak, bainhira Oé-Cusse sai rejiaun espesiál, infrenta problema barak, kompara antes seidauk mosu RAEOA no ZEESM, traballu infantíl akontese ona labarik barak prátika atividade ekonómia faan iha dalan ninin, liu-liu kapitál Díli.

“Maibé depois ita hahú RAEOA, ha’u rasik kuandu la’o ba aldeia no suku sira, dalaruma ha’u toba iha ho inan-aman sira iha baze, ha’u hatene liu, problema barak iha área rurál ne’e maka asesu ba edukasaun, tanba dalan do’ok hosi eskola,” nia afirma.

Tan ne’e maka mandate autoridade RAEOA iha VIII Governu Konstitusionál, deside katak, aldeia ida mínimu tenki iha eskola pré-eskolár ida, hahú hosi pré-eskolár, iha 2021 hahú konstrui ona balun iha fatin-fatin, iha 2023, daudaun ne’e balu tama ona iha prosesu ba tenderizasaun ba eskola foun hamutuk projetu 25, ne’e inklui pré-eskolár no ensinu báziku.

“Ita aumenta agrupamentu kada tinan, iha 2021 iha ensinu sentrál ualu, no sekundáriu harii iha sub-rejiaun haat, ita falta de’it universidade ida, agora sei iha faze konsultasaun ho nasionál,” nia katak.

Notísia relevante: Labarik 48% sei iha liña probeza nia-laran

Arsénio Bano, hateten, probelma seluk, bainhira autoridade vizita iha suku no aldeia, movimentasaun labarik sira, barak buka bee-moos ho masa boboot tanba dalan do’ok tebes, ida-ne’e mós sai problema ida ba labarik sira.

“Entaun autoridade hahú loke perfurasaun iha fatin-fatin, iha Oésilo fatin hira kedas, Nítibe no Pante Makasar hodi kanaliza mai iha komunidade nia leet, intensaun ne’e atu hamenus problema ba labarik sira, tanba ita la’o iha fatin-fatin, hasoru labarik sira buka bee-moos no lalin  bee la’o dalan do’ok,” nia katak.

“Ida-ne’e ita komesa hatun neneik, tanba ne’e maka ha’u hanoin, iha tinan 15 mai, parese alin sira sei lahasoru ona problema hanesan antes no agora, tanba ita hahú rezolve neneik atu kombate iha futuru, tanba labarik sira no inan-aman sira mós komprende ona saida mak traballu infatúl ne’e, kuandu ita la rezolve nia efeitu ne’e maka’as tebes ba futuru nasaun ne’e nia di’ak,” nia garante.

Iha programa seluk, durante mandate autoridade RAEOA,  promove mós atividade barak, iha programa ekonómia komunitária ba grupu sira, atu reforsa ekonómia família, balu hahú ho $1, balu iha grupu kooperativa no grupu feto.

Tanba ne’e maka iha RAEOA funsionáriu hot-hotu iha obrigasaun tama servisu tenki uza selendang, bainhira ema ida persiza entaun kontribui ona dollar $5 ba grupu feto sira-ne’ebé produs selendang ne’e,

“Tanba iha Oé-Cusse, grupu feto sira hetan tulun hosi fundu subvensaun públika hosi autoridade atu dezenvolve sira-nia insiátiva feto, oinsa buka osan, oinsa kria servisu ba an rasik, entaun selendang ne’e ita uza kontribui ona ba sira,”  nia katak.

Notísia relevante: Autoridade RAEOA selebra kontratu ho asosiasaun ualu tau matan ba problema sosiál

Arsénio Paixão Bano, hateten,  Oé-Cusse problema ida mak asesu ba estrada bainhira tempu udan, komunidade iha área rurál ssusar tebes transporira-nia ta produtu asesu ba merkadu, tan ne’e iha tinan ne’e, autoridade hahú konstrui ponte sira liga sub-rejiaun sira.

“Projetu reabilitasaun no estrada nasionál tinan ne’e Pante Makasar ba Oésilo no Nítibe hahú la’o daudaun, ida-ne’e fó servisu ba ema barak, projetu estrada rurál hosi Tono ba Nítibe tenderizasaun la’o daudaun, ponte Bitopa Noetoko servisu la’o ona envolve traballadór lokál barak, ida ne’e mós kontribui ba família atu hadi’a ekonómia iha baze,” nia katak.

Tanba baze ekonomia maka inan-aman, insiátiva balu  hetan $1, tanba realidade akontese, bainhira ita ba vizita iha suku aldeia, kuandu ita hasoru família iha oan haat to’o lima, buka dollar ida iha fulan ida nia laran susar tebes.

“Entaun ita tenke sai hosi situasaun ne’e, tanba ne’e maka esforsu tomak, atu loron ida bele hamenus, traballu infantíl nia númeru 52,651 (12,5%) iha Timor-Leste, iha Oé-Cusse kuaze 2000, iha rihun 23 mak eskola iha Oé-Cusse tuir dadús iha edukasaun,” nia afirma.

Autoridade RAEOA hahú kria kondisaun ba futuru, agora sentru formasaun ba profesór sira konstrui ona iha faze konstrusaun, tanba persiza  investe mós ba manorin sira.

“Tan ne’e inisiátiva barak ita halo, ita sei la rezolve iha tinan rua tolu, maibé tinan 10 bele hamenus problema traballu infantíl iha Oé-Cusse, Governu ida ne’e planu ona, Governu foun mai sei la konsege Governu mai tán bele rezolve,” nia katak.

Tuir nia, kuandu kondisaun sira-ne’ebé Governu prepara ona, buat sira-ne’e, ba estrada eskola bee-moos, inan-aman sira sei fokuliu oinsa dudu oan ba eskola, tanba asesu estrada bele faan produtu hetan osan fó eskola ba oan, agora loos duni situasaun iha mudánsa maibé seidauk másimu.

“Iha mundu atu hetan susesu tenke servisu, moris ne’e laiha gratuita, sei ita hakarak hapara traballu infantíl iha Timor-Leste liu-liu Oé-Cusse, ne’e la’os gratuita, la’os autoridade ka xefe suku sira de’it, maibé ne’e responsabilidade koletiva, kontribui hosi inan-aman, autoridade, profesór no organizasaun hotu, tanba ita hotu hakarak rai ne’e iha rekursu umanu ne’ebé forte, atu lori Timor-Leste ba oin nafatin, la depende ba ema seluk hosi liur,” nia katak.

Notísia relevante: Implementasaun ZEESM kontribui ba mudansa liña pobreza iha RAEOA

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editor: Evaristo Soares Martins

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!