DILI, 27 juñu 2023 (TATOLI)—Prezidente Movimentu Kamponeza Timor-Leste (MOKATIL) Nasionál, Hélio Dias da Silva, hateten IX Governu ne’ebé mai presiza kria lei própriu ida ba kooperativa nian iha Timor-Leste (TL).
Notísia Relevante: MOKATIL rekomenda Governu investe iha área produtivu iha tinan oin
“Tanba, durante ami-nia observasaun katak ita seidauk iha polítika ne’ebé mak atu proteje produtór no konsumidór sira. Ha’u espera katak Governu mai sei kria lei própriu ida ba kooperativa nian. Futuru Governu tenke hanoin ona, tanba hakarak dezenvolvimentu kooperativa ne’ebé di’ak ne’e, nia na’in tenke produtór no konsumidór,” Hélio Dias da Silva hateten ba Agência Tatoli, iha nia kna’ar fatin Mandarin, tersa ne’e.
Prezidente MOKATIL dehan, durante MOKATIL eziste no observa grupu kooperativa katak seidauk iha polítika ida atu proteje produtór sira ka grupu kooperativa sira iha rurál.
“Mezmu ita asina ona kona-ba konvensaun direitu kamponeza iha área rurál maibé komisaun ida-ne’e ita seidauk adota. Governu seidauk iha polítika ida atu kria instituisuan kooperativa, ne’ebé mak di’ak, atu nune’e nia bele prteje no regula grupu sira-ne’e ho di’ak tanba durante ne’e grupu sira-ne’e ida-idak halo ninian. Ita laiha formasaun sistema ekónomia ida-ne’ebé klaru no di’ak para oinsá bele proteje. Ita bele iha lei barak-barak maibé ita seidauk define lei ida ne’ebé mak ko’alia kona-ba ekónomia povu nian,” nia dehan.
Loloos ne’e, nia hateten, kooperativa ne’e tenke haree hosi ninin to’o rohan no labele kria ramu (sanak) barak-barak susar atu kontorla.
Tanba ne’e, nia rekomenda ba IX Govenru ne’ebé atu mai tenke kria kooperativa ida hodi bele regula nia ramu sira.
“Tanba ne’e, presiza no nesesidade duni Governu mai tenke kria instituisaun kooperativa ho lei espesífika ida-ne’ebé ko’alia kona-ba kooperativa ekonómia ideal. Ida-ne’e mak ita hakarak. Ita iha konstituisaun ne’ebé ko’alia kona-ba kooperativa maibé ida-ne’e seidauk bele regula atividade ka servisu grupu kooperativa sira,” nia hateten.
Nia dehan, setór kooperativa presiza iha sumbriña ida hodi fó mahon ba grupu kooperativa kiik sira iha Timor-Leste.
“Ita husu IX Governu tenke dezenvolve kooperativa ne’ebé nia na’in mak produtór no konsumidór. Sira mak kelolah rasik sira-nia instituisaun kooperativa ne’e, bele iha kooperativa oioin maibé nia tenke instituisaun ida mak regula. Tanba bainhira kria instituisaun kooperativa ida tenke integradu, sistematizadu, katak sistema ida de’it maibé nia tenke regula atividade kooperativa ho tipu oioin sira. Ha’u fó ezemplu kiik, haree iha Viqueque nia presu la hanesan ho haree iha Maliana nian. Ne’e hatudu natar-na’in ho natar-nain halo kompetisaun ba malu ona. Se ita iha guarda ida, oponiaun ida, se ita sumbriña ida, entaun presu sasán hotu-hotu ita hamutuk hodi deside,” nia dehan.
Tanba, tuir nia, dezenvolve ekonómia rai-laran ne’e setór kooperativa mak sei dudu ekonómia rai-laran nian, tanba ida-ne’e bele garante ona maibé presiza iha lei espesifiku ida hodi regula atividade grupu kooperativa sira iha rurál.
Maibé, nia dehan, lei ne’e bainhira implementa presiza konsulta produtór sira no lei ne’e maihosi baze duni labele hosi leten mak tun ba kraik mak povu agrikultór sei lahatene.
“Ita kria lei ne’e atu fó benefísiu no tenke proteje duni sira, tanba lei ne’ebé mak estabelese ona iha konstituisaun ne’e povu laiha koñeismentu tanba ne’e presiza duni halo sensibilizasaun,” nia dehan.
Entretantu, nia husu Governu atu aloka osan direta ba grupu kooperativa atu nune’e grupu sira sira bele jere mesak sira-nia osan.
“Atu di’ak liu ne’e Governu aloka direta osan ba ba toos na’in sira hodi jere no tuir presu ne’ebé justu no tuir duni agrikultór nia hakarak. Hosi ne’e ita bele halakon povu hosi mukit tanba povu sente hetan benefísiu rasik hosi Governu,” nia dehan.
Tanba durante ne’e, MOKATIL observa agrikultór sira ladún hetan benefísiu di’ak hosi Goernu tanba presu la justu iha merkadória.
Subsídiu ba agrikultór kiik no sosiedade sívil sira, ne’ebé oferese hosi Governu kuaze subsídiu ne’e barak maibé povu nafatin mukit, tanba ida-ne’e kooperativa hakarak Governu mak prepara fini, prosesu no kuda to’o mai faan rezulatdu iha merkadu.
“Agora to’o iha merkadu mak presiza presu ne’ebé agrikultór sira satisfeitu. Ida-ne’e ita presiza luta ba presu ne’ebé justu entre produtór no konsumidór sira,” nia dehan.
Tanba, haree hosi programa Cesta Bázika ne’ebé mak Governu daualu implementa hodi rekoopera ekónomia família uma-laran.
“Ami-nia intervensaun ba parte ne’e liuliu ba programa polítika nian hanesan programa cesta bázika nian, kuaze 70% to’o 90%, ami mak distribui ba kompañia sira inklui supermakadu iha Dili laran, ami halo kontratu ho sira. Maibé ami mai ho presu toos na’in nian duni. Tanba ne’e, futuru ita hakarak produtór no konsumidór tenke sente sai na’in hotu. Entaun, ba oin ami hakarak modelu kooperativa ne’e ita iha nia merkadu rasik nune’e bele hatudu presu ida justu,” nia dehan.
Liga ba programa cesta bázika ne’e di’ak ona maibé nia mekanizmu mak ladi’ak, ezemplu ida mak governu fó presu $2.5 ba kompañia maibé realidade ne’ebé kompañia sosa iha agrikultór sira ho presu sentavos 90, entaun kompañia hetan lukru boot liu.
“Nusa Governu la ba direta ho agrikultór sira ba fó $1,25 hanesan ne’e no seluk fila ba kofre Estadu,” nia hateten.
Ho ne’e, MOKATIL rekomenda ba Governu futuru kuandu implementa programa polítika ruma tenke direta ba agrikultór sira.
“Ha’u hanoin, futuru kuandu Governu hakarak implementa cesta bázika mak tenke direta ba agrikultór sira tanba Governu iha forsa, iha osan entaun loloos ne’e Governu servisu direta ho toos na’in sira,” nia dehan.
Governu tenke kria mesak mekanizmu ida mak forma rasik grupu iha suku laran mak envolve xefe suku sira, hodi bele halo poupansa ba orsamentu Estadu nian, n une’e bele dehan iha nia efisiénsia no efikásia.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
