iklan

OÉ-CUSSE (RAEOA)

Masakre Tumin: “Alin, pulmaun kanek ona ne’e, ó sei mate” (Parte-IV)

Masakre Tumin: “Alin, pulmaun kanek ona ne’e, ó sei mate” (Parte-IV)

Vítima Masakre Tumin, Mateus Cusi “Cono-Cusi”. Imajen Tatoli/Abílio Elo Nini.

DILI, 12 outubru 2023 (TATOLI)—Ha’u tuur sadere-aan iha fatuk belar ida-nia lolon, ha’u-nia raan ne’e hetok suli sai barak liután. Ha’u-nia raan ne’e suli, suli, suli hanesan bee suli sai hosi bee-matan ida-nia matan be suli nafatin.

 

Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Raan sai hosi kanek nia matan ne’e suli hanesan bee” (Parte-III)

“Liuhosi kanek kuak boot be surik nia fatin ne’e, ha’u-nia maun bele haree-hetan ha’u-nia aten ho pulmaun sira-ne’e. Hosi ne’e, ha’u-nia maun dehan ba ha’u; “Alin, ó sei mate. Tanba, ó-nia aten ho pulmaun ne’e kuandu kanek ona, ó sei mate”. Ha’u rona ida-ne’e, ha’u nonok de’it. Ha’u tuur tanis no tanis de’it,” Vítima Masakre Tumin 1999, Mateus Cusi “Cono-Cusi”, hanesan sasin-matan ne’ebé salva-aan hosi trajedia umana ne’e haktuir ninia sasin ba jornalista Agência Tatoli, Abílio Elo Nini.

Nia haktuir; Tanba raan sai makaas, entaun ha’u kontinua la’o tan ba oin. Ha’u la’o, la’o to’o hetan bee-matan ida-ne’ebé sei iha área Indonézia nian. Ha’u to’o iha bee-matan ne’e, bee iha fatuk ida-nia okos. Ha’u tuur hela iha fatuk ne’e nia leten hodi hateke tuun ba bee-matan ne’e. Ha’u tuur, bainhira ema hosi dook mós sira haree ha’u sei la koñese tanba ha’u-nia isin-lolon sira-ne’e metan hotu, hanesan ema pinta ho tinta metan be metan. Karik, ema hanoin ai-hun metan ida mak kuda metin iha fatuk ida-nia leten ne’e.

Ha’u tuur iha fatuk leten ne’e, ha’u haree hela ema maibé tali be kesi metin ha’u liman ne’e seidauk korre sai. Ha’u tuur iha fatuk leten ne’e hateke ema maibé ha’u tuur la book-aan. La kle’ur, ema ida naran Suf-Neno nia oan feto ida mai fase roupa iha bee-matan ne’e maibé nia la hetan ha’u.

Ha’u tuur hateke de’it ba nia no ha’u mós la hasee nia. Maske ha’u koñese hela nia, maibé ha’u tauk hasee nia. Tanba, ha’u tauk karik, nia mós milísia sira-nia família ida no ha’u tauk hasee mak nia ba fó hatene milísia sira, ha’u bele mate iha nia liman.

La kle’ur tán, ha’u haree katuas ida naran Tio Tamuku mai iha bee-matan ne’e. Katuas ne’e ko’alia ba Suf-Neno nia oan feto ne’e hodi dehan; “Katuas Tol-Eko ho Noen-Sasi nia oan-sira sei hela metin iha ne’e”. Ha’u deside atu hasee katuas ne’e maibé iha ha’u-nia laran ne’e dehan labele hasee ema ne’e. Entaun, ha’u mós deside lori tuur nonok de’it ha’u-nian to’o sira na’in-rua fila-fali ba sira-nia uman.

Ha’u tuur nafatin iha fatuk leten ne’e, la kle’ur, ha’u haree ema ida naran FRANS QUEFI mai tán iha bee-matan ne’e. Ha’u haree nia, nia kala mai taa ai-tahan hodi fó han ninia karau sira. Nia mai besik, maske ho laran tauk maibé ha’u deside bolu nia naran. Primeiru ha’u bolu nia naran “FRANS”, nia rona no konsege hateke mai ha’u maibé nia labele haree-hetan ha’u tanba ha’u-nia isin sira-ne’e metan hotu.

Nia hamriik rona ha’u lian bolu ne’e no hateke mai ha’u, maibé nia labele haree-hetan ha’u ho momoos. Nia hateke tun-sa’e, nia haree iha fatun leten ne’e kala nia hanoin ai-maran boot ida be hamriik iha fatuk nia leten.

Hanoin be la to’o, ha’u deside bolu tan nia naran “FRANS, FRANS, FRANS…”. Nia fila kotuk haree ba ha’u mak ha’u foin book-aan no foti liman bolu nia mak nia foin hatene. Ho tauk, bainhira nia book-aan foti ain hakat neineik la’o hakbesik mai ha’u. Maibé, nia la’o mai ne’e, nia kaer hela katana no leba hela nia beti (tais) ida.

Ah, hosi ne’e, ha’u-nia hanoin komesa tauk fali ona. Eh, keta nia (Frans) mai atu taa tan ha’u karik. Ha’u laran ne’e tauk be tauk. Ha’u komesa trauma fali ona. Maibé, nune’e nia mai besik, nia haree ha’u-nia isin-lolon nakoun ho kanek no raan metan, haree ida-ne’e, nia hahú tanis. Ah, ha’u-nia laran ne’e hahú metin ona. Oh, nia tanis, entaun nia hanoin ha’u no hadomi ha’u. Karik, nia sei la oho ha’u…

Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Lori katana, taa kotu tan ninia liman sira-ne’e” (Parte-II)

Nia haree ha’u-nia kondisaun ne’e, nia mós tanis makaas liután. Ha’u habrani-aan hodi husu nia; “Ai FRANS, ajuda kore tiha tali ne’ebé kesi ha’u-nia liman ne’e lai. Ajuda korre tali ne’e FRANS”. Ho tanis, nia nahohuk, hodi koko book no korre tali hirak ne’e iha ha’u liman, maibé nia korre la di’ak tanba tali sira-ne’e nia haree la hetan. Tanba, tali sira-ne’e han ha’u-nia laman to’o liman bubu haree tali mós la hetan.

Tanba buka tali la hetan, nia dehan ba ha’u nune’e; “Ai, tali korre la di’ak ne’e”. Nune’e, nia buka dalan hodi haruka ha’u foti sa’e ha’u liman, nia tau katana hosi okos tesi kotu tali ne’e mak ha’u-nia liman ne’e namkorre-aan hosi tali ne’e. Maibé, Nai Maromak, ha’u-nia liman rua ne’e atu halo loos ladi’ak ona tanba ha’u-nia liman ne’e mate hotu ona—Book ba-mai la di’ak tanba liman ne’e bubu sa’e to’o ha’u-nia liman kabun ne’e.

Tanba, liman ne’e halo loos la di’ ak, ho nia matenek, nia haruka ha’u atu ha’u-nia liman ne’ebé bubu ne’e tau iha rai mak nia lori sama liman ne’e ho nia ain. Nia sama liman ne’e, sama, sama, sama to’o raan maten ne’e nabeen no raan suli-halai fali mak nia husik. Nia sama ha’u-nia liman bubu ne’e, ha’u la tanis tanba liman ne’e maten hotu ona. Nia koko sama, sama, sama nafatin to’o ha’u-nia liman bubu ne’e tuun uitoan no liman ne’e bele book ba-mai.

Bainhira nia uza terapia sama ha’u liman ne’e ramata tiha, tanba nia hanoin ha’u, nia lori ha’u, ami na’in-rua la’o hamutuk. Tuir dalan, nia fó nia beti (tais) ba ha’u taka ha’u-nia ulun no isin sira-ne’e. Ami la’o tuir dalan hasoru ema barak, maibé sira barak la koñese ha’u. Ami rua la’o be la’o, ami la’o to’o iha bee-matan ida naran A-Oé. Iha bee-matan ne’e, nia haruka ha’u tuur hein nia iha fatin ne’e. Antes ha’u tuur, nia dehan ba ha’u;

Ó hein ha’u iha fatin ne’e. Ha’u ba uma foti hahan iha uma hodi ó bele han no foti ai-moruk atu kura ó-nia kanek sira-ne’e. Ha’u hameno hela; bainhira ema ruma bolu karik, ó lalika hatán no lalika sai. Kuandu rona lian hakfuik, ida-ne’e ha’u nia lian hakfuik, rona ida-ne’e mak ó bele sai mai. Tanba ida-ne’e ha’u mak fó sinál hakfuik ne’e. Entaun, ó bele sai mai hasoru ha’u, rona ka lae?”.

Ha’u hateke nia matan metin-metin. Ha’u hatán nia ho doko ulun de’it. Maibé, iha ha’u-nia laran ne’e, ha’u deskonfia hela ba nia. Bainhira nia fila kotuk atu hakat ba nia uma, ha’u mós buka fali fatin seluk atu subar. Tanba, ha’u tauk, keta nia ba kesar fali ha’u ba mílisia ruma, ema bele oho ha’u. Ha’u hein kle’ur, la kle’ur, nia mós mai fali buka ha’u.

Molok nia to’o iha fatin ha’u subar bá ne’e, nia fó sinál hakfuik de’it maibé ha’u la hatán lalais. Iha subar fatin, ha’u sei haree no hafuhu didi’ak, nia mai mesak ka keta mai ho ema ruma karik. Maibé, nune’e ha’u haree, nia mai mesak entaun ha’u sai ba hasoru nia.

Ah, sorte aat karik. Nune’e, nia mai to’o ha’u-nia fatin ne’e, nia siak ha’u hodi dehan; “Labele tauk. Ó hanoin, ha’u ba fó hatene milísia sira ka? Ita-ne’e maun-alin, ha’u tenke salva ó kolega”. Maibé, ha’u la hatán nia. Ha’u tuur nonook de’it. Ha’u haree, nia mai lori lori bee Aqua ida, kafé iha Aqua ida no etu falun ho plástiku kinur ida-nia laran. Agradese, maibé etu ne’e ha’u la han to’o soe de’it tanba ha’u han etu ladi’ak. Ha’u-nia kanek hirak ne’e komesa moras ona. Ha’u atu nata etu mós sente moras lahalimar no hetok ha’u nata etu, hetok raan ne’e suli sai makaas liután. Tanba han ladi’ak, entaun ha’u hemu de’it bee-mutin no kafé ne’e.

Ha’u hemu hotu tiha, nia husik hela ha’u iha subar fatin ne’e, Nia tenke fila-fali ba nia uma. Antes atu fila, nia dehan ba ha’u; “Ha’u ba sei fó hatene ba ó-nia maun katak ó sei moris. Ó-nia maun sei mai haree ó”. Ha’u subar iha fatin ne’e to’o kalan tuku 21h00, ha’u mós komesa buka fali fatin seluk atu subar. Maibé, tanba sente la seguru no la fó konfiansa, ha’u kontinua la’o tán hodi buka fatin seluk atu subar. Ha’u muda fatin la’o ba toba iha to’os ida iha Nuntole, ne’e sei iha área Indonézia nian.

Bainhira to’o iha tuku 00h00 kalan fahe rua, ha’u-nia maun boot lori bee buka tuir ha’u. Ha’u-nia maun konsege hetan ha’u iha ha’u-nia subar fatin ne’e. Nia hetan ha’u mak nia foin fó haris ha’u. Maibé, ha’u-nia faru ne’e susar tebes atu hasai no hariis mós ladi’ak. Tanba, faru ne’e belit metin iha ha’u isin tanba raan sai makaas. Tanba hasai faru ladi’ak, la kle’ur, ha’u-nia maun kua sai de’it ha’u-nia faru ne’e. Tanba, nia haree ha’u-nia ulun komesa bubu makaas ona no kanek sira-ne’e komesa dodook no dois (iis) ona. Kanek ne’e, halo kalan rua, entaun nia iis ne’e dois para mate.

Bainhira ha’u-nia maun fó haris ha’u ramata ona mak nia nia foin haree-hetan, kanek kuak boot iha ha’u-nia sorin kuana ne’e. Liuhosi kanek kuak boot be surik nia fatin ne’e, ha’u-nia maun bele haree-hetan ha’u-nia teen ho pulmaun sira-ne’e. Hosi ne’e, ha’u-nia maun dehan ba ha’u; “Alin, ó sei mate. Tanba, ó-nia teen ho pulmaun ne’e kuandu kanek ona, ó sei mate”. Ha’u rona ida-ne’e, ha’u nonok de’it. Ha’u tuur tanis no tanis de’it.

Nune’e, to’o iha tuku 04h00 madrugada hanesan ne’e, ha’u-nia maun husu lisensa, nia fila kotuk la’o husik ha’u hela mesak iha subar fatin ne’e. Ha’u-nia maun fila-fali ba nia uma, tanba nia hola feto ema Kefamenanu-Indonézia. Ha’u tuur hateke tuir ha’u-nia maun nia hakat, to’o ha’u-nia maun nia kanuruk ne’e lakon no mout iha nakukun ida-nia laran.

Kontinua ba Parte-V…

Notísia Relevante: Masakre Tumin: “Sira kesi ami-nia liman iha kotuk mak baku no tuku” (Parte-I)

Jornalista : Abílio Elo Nini

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!