Governu enkoraja jornalista sira reziste hasoru presaun polítiku no podér ekonómiku

BALIBO, 16 outubru 2023 (TATOLI)— Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKomS), Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Loro Dias Ximenes, enkoraja jornalista timoroan sira reziste hasoru presaun polítiku no podér ekonómiku hosi kualkér forma tanba liberdade imprensa mak hahoris demokrasia, maibé tenke divulga informasaun ho responsabilidade tuir lei no kódigu étika.
“Governu mós sei garante nafatin lei hodi asegura nafatin servisu jornalista nia, haforsa meiu komunikasau sosiál sira atubele reziste hosi presaun polítiku ho podér ekonómiku hodi garante kapasitasaun jornalista sira nia, liuliu kapasidade intelektuál ho sentidu krítika. Tanba demokrasia presiza liberdade imprensa, bainhira hamate liberdade imprensa ita mós hamate demokrasia, lialoos sei la mate,” nia hateten ámbitu komemorasaun dahuluk ba loron nasionál Liberdade Imprensa ho tema “Liberdade imprensa kontribui ba demokrasia dignu, iha Balibo, Segunda ne’e.
Maibé, Expedito husu jornalista sira presiza dezenvolve kapasidade intelektuál ho konsiénsia krítika, tanba governu ida-ne’e iha obrigasaun garante ambiente metin ba imprensa atubele servisu ho dignidade no respeita.
Iha tinan tolu tuituir malu, Timor-Leste hetan índise liberdade imprensa di’akliu ne’ebé okupa pozisaun númeru dahuluk iha sudeste aziátiku no mundialmente okupa númeru 10.
“Jornalista sira labele kontente de’it ho indeks (índise) liberdade imprensa mundiál no ASEAN, ita mós tenke halo pergunta-boot, ita mós labele halo pergunta de’it, maibé dalabarak, ita mós presiza kestiona buat-ne’ebé ladi’ak, tanba ne’e ho indeks ne’ebé ita hetan, nafatin barani atu halo pergunta no atu kestiona buat-ne’ebé la’o ladi’ak iha ita-nia rai, jornalista sira mós presiza komprende mós responsabilidade sosiál ne’ebé dentolojíku hodi fó lian ba sira-ne’ebé lian-laek,” nia fó hanoin ba jornalista sira.
Nia mós husu jornalista timoroan sira atu halo kna’ar jornalizmu ho responsablidade hodi lansa pergunta ba asuntu sira-ne’ebé ho sentidu krítika, liuliu ba buat-ne’ebé la’o ladi’ak iha Timor-Leste atubele luta ba defende lialoos.
Tuir nia, imprensa fó kontribuisaun atu harii sosiedade nakloke liután, tolerante no pluralista, liberdade imprensa importante tebes hodi garante direitu individuál sira, garante tranparánsia polítika, garante kontrolu podér, garante edukasaun ba populasaun, garante defeza direitu umanu sira no haforsa demokrasia.
Notísia relevante: Governu ofisializa lansa loron nasionál Liberdade Imprensa iha Balibo
Iha parte seluk, Expedito husu fó onra ba jornalista ne’ebé mate ona iha tempu okupasaun nia laran tanba barani nafatin fahe informasaun ba rai-li’ur, nune’e Estadu rekoñese loron ida-ne’e liuhosi rezolusaun Parlamentu Nasionál, deside 16 outubru hanesan loron nasionál Liberdade Imprensa.
Tuir nia, liberdade imprensa nu’udar pilár importante tebes ba iha sosiedade ne’ebé justu ho demokrátiku, liberdade imprensa mós esensiál hodi fó garantia ba direitu individuál nian, haforsa transparánsia no harii sosiedade informada no partisipativa.
Liberdade imprensa mós esensiál ba dezenvolvimentu sustentável hodi haforsa demokrasia no fó dalan ba ema asesu ba informasaun importante atubele partisipa ho di’ak iha prosesu polítiku no foti desizaun ne’ebé loos.
Alende ne’e liberdade imprensa mós fó dalan ba informasaun no koñesementu, meiu komunikasaun sira bele eduka públiku fó notísia no analiza kona-bá asuntu oinoin, imprensa mós promove krítiku no fó kontribuisaun ba sosiedade ida-ne’ebé informada no partisipativa.
Imprensa mós iha papél ne’ebé fundamentál, iha defeza direitu umanu hanesan diskriminasaun, intoleránsia ho violénsia no injustisa sosiál.
“Imprensa bele mobiliza opiniaun hodi halo presaun ba mudansa no promove konsiénsia koletivu, liberdade imprensa mak fó dalan ba meiu komunikasaun sira hodi denunsia ba abuzu sira ho vulnerabilidade sira, fó dalan hodi harii sosiedade justu no inkluzivu liu,” nia hateten.
Eis Jornalista ne’e akresenta, daudaun ne’e iha tempu ukun rasik-aan, demokrasia liberdade imprensa sei nafatin iha papél esensiál hodi halo denunsia ba kazu korrupsaun sira no abuzu podér ka prátika sira seluk ne’ebé ladún étika.
“Meiu komunikasaun sosiál sira, independente iha kapasidade hodi halo investigasaun no divulga informasaun ne’ebé relevante fó dalan ba instituisaun públika ka privada bele hetan responsabilizasaun ba sira-nia asaun ne’ebé la’o ladún loos,” nia katak.
Prezidente Konselu Imprensa (CI, sigla portugés), Otelio Ote, reforsa loron nasionál liberdade imprensa ne’e importante tebes ba povu Timor-Leste, hodi valoriza no dignifika espíritu luta jornalista sira-ne’ebé hatuur tiha ona ba libertasaun nasionál.

Tuir Otelio Ote, jornalista sira-ne’ebé hakna’ar-aan iha tempu Indonézia no iha tinan 2000 to’o agora kontribui maka’as tebes ba liberdade imprensa.
“Ita-nia prezensa ne’e karik ema balun la sura, maibé realidade katak ita mak sura ho liman, tinan ba tinan ita haree rasik ho ita nia-matan, oinsá nasaun ne’e dezenvolve-aan, oinsá ita-nia líder sira lidera nasaun, oinsá prosesu troka lider kada tinan. Ne’e ita mak akompaña, ita mak hakerek istória, ita maka sei konta, istória ne’e loron ba loron, tanba loron ba loron ita rai istória ne’e liu-hosi lima-fuan iha jornál, rádiu, televizaun no online,” nia hateten.
Notísia relevante: PR Horta hamutuk ho jornalista defende liberdade imprensa
“Ita sei hetan krítika tanbá la’ós munisípiu hotu-hotu jornalista haknar-aan barak iha-ne’ebá, ita nia populasaun sira sei husu tanba saida maka ami iha ne’e laiha jornalista ida mai halo kobertura iha ami-nia aldeia ka suku hodi lori netik ami-nia lian ba autoridade aas sira no nasionál,” nia hateten.
Notísia relevante: Otélio Ote kompromete hametin kooperasaun-promove liberdade imprensa no espresaun
Jornalista: Sergio da Cruz
Editór: Evaristo Soares Martins

