DILI, 30 novembru 2023(TATOLI)- Xefe redasaun Jornál Independente, Jorgino dos Santos, presta deklarasaun iha Polísia Sientifiku Investigasaun Kriminál (PCIC, sigla portugés) nu’udar sasin ba violasaun segredu justisa ne’ebé previstu iha artigu 291 hosi Kódigu Penál Timor-Leste.
Jorgino dos Santos sai sasin ba kazu violasaun segredu justisa tanba konsidera públikasaun notisia Jornál ne’ebé públika iha fulan fevereiru tinan ne’e liga ho kazu buska no domisiliariu hasoru Eis-Ministru Interiór, Longuinhos Monteiro, tanba deskonfia rai arma proibida iha nia rezidénsia Maubara, Liquiça, iha fulan fevereiru 2023.
Ho publikasaun hosi Jornál diáriu ida ne’ebé ho vizaun mak dezenvolve no hametin profisionalizmu media liuhusi jornalizmu independente ne’e nian ne’e halo entidade hanesan Prezidente Repúblika José Ramos Horta lamenta ho públikasaun notísia ne’e.
No, Xefe Estadu rasik deside hato’o denunsia (keixa) ba Ministériu Públiku tanba konsidera publikasaun ne’ebé Jornál Diariu Independente halo ne’e konsidera viola segredu justisa.
Ho nune’e mak Ministeriu Públiku delega kompétensia ba Polísia Sientifika Investigasaun Kriminál atu hakle’an investigasaun ba kazu segredu justisa ne’e.
Tanba ne’e, mak iha kinta (30/11) ne’e, PCIC notifika Xefe Redasaun Jornál Diáriu Independente, Jorgino dos Santos, atu presta deklarasaun hanesan sasin hodi hatene tuir motivu hosi krime violasaun segredu justisa ne’ebé konsta iha notifikasaun PCIC ba Jornál ne’ebé harii iha Dili, kapitál Timor-Leste, iha loron 4 abril 2011 ne’e.
Diretór Jornál Diáriu Independente, José Sarito Amaral, hateten, Xefe Redasaun Jornál Independente mai PCIC atu kumpri de’it notifikasaun ne’ebé PCIC fó liga ba publikasaun Jornál Independente nian iha loron 10 fulan fevereiru 2023 liga ho kazu buska no domisiliariu hasoru Longuinhos Monteiro iha Liquiça tinan ne’e.
“Ami-nia prezensa iha PCIC, tanba ami hetan notifikasaun hosi PCIC no iha notifikasaun ne’e katak violasaun segredu justisa tanba ne’e mak ohin ami mai kumpri,” José Sarito ba jornalista sira iha PCIC kinta ne’e.
Ezekutivu órgaun komunikasaun sosiál privada ne’e dehan, notifikasaun ne’e bazea ba iha keixa hosi Prezidente Repúblika liga ho kazu buska no domisiliáriu hasoru Longuinhos Monteiro iha Liquiça tinan ne’e.
“Prosesu inisiál ne’e mai hosi ita nian Prezidente Repúblika, José Ramos Horta ninian baixu asinadu ba iha Ministériu Públika no Ministériu Públiku pasa mai iha PCIC no PCIC notifika ami hodi komplete informasaun ne’ebé liga ba kazu buska ba iha rezidénsia ba iha Longuinhos Monteiro nian,” nia adianta.
“Tanba ne’e mak ha’u nian Xefe Redasaun mai presta deklarasaun karik informasaun ruma ne’ebé liga kazu ne’e ,” Diretór jornál diáriu Independente, José Sarito, adianta.
Sarito hateten, durante iha prosesu investigasaun ne’ebé mak PCIC halo ba Xefe Redasaun Independente, Jorgino, Xefe Redasaun ne’e aprezenta de’it tuir saida mak Independente rekolla iha terenu depois halo publikasaun.
“Ami ko’alia de’it kona-ba publikasaun ne’e de’it. Ami la sees hosi kontéudu sira hotu ne’ebé ami publika tiha ona. Ami la sei responde A ka B buat hothotu bazea ba ami-nia haree saida mak hetan iha terrenu no liuhosi publikasaun ne’ebé ami halo,” nia haktuir.
Diretór media imprensa ne’e husu ba Konsellu Imprensa no Asosaisaun jornalista sira atu haree no toma konsiderasaun ba kazu sira hanesan ne’e, tanba kazu sira hanesan ne’e solusiona de’it ba iha parte Konsellu Imprensa, tanba jornalista sira servisu tuir lei komunikasaun sosiál la presiza kriminaliza fali produtu jornalíztiku.
“Kazu sira hanesan ne’e lolos ne’e konsidera tuir lei komunikasaun sosiál, ne’e ba kazu sívil, maibé agora sira kategoriza fali publikasaun ne’e ba iha krimi,” nia akresenta.
Tanba ne’e mak Jornál Independente, entidade tomak buka Konsellu Imprensa, asosiasaun jornalista sira atu oinsá fó atensaun másimu ba kazu ne’e, atu nune’e labele akontese tan ba jornalista sira seluk.
“Ne’e hanesan presaun psikolojia ba iha liberdade ba imprensa nian tanba ami servisu kumpri lei Komunikasaun Sosiál, loloos ami-nia fatin la’ós iha PCIC. Loloos ami-nia fatin ne’e Konsellu Imprensa, tanba sira mak organiza disputa sira ne’e rekursu ikus mak iha Tribunál,” Sarito hateten.
“Maibé realidade ami tenke mai to’o iha ne’e no konsidera ami ne’e hanesan kriminozu bo’ot ida. Ami-nia Xefe Redasaun la’ós kriminozu bo’ot ida. Ami-nia Xefe Redasaun públika de’it notisia saida mak ami hetan iha terrenu,” nia hateten.
Iha fatin hanesan, Sekretáriu Jerál Timor-Leste Press Union (TLPU), Zezito da Silva, hateten, TLPU ho jornalista sira mai iha PCIC ne’e ho objetivu atu fó solidaridade ba Xefe Redasaun Jornál Independendente Jorgino ne’ebé presta deklarasaun iha PCIC kona-ba violasaun segredu justisa.
“Ami lamenta ho karta ida ne’e, tanba jornalista kuandu ba halo kobertura ne’e nia livre iha fatin ne’ebé de’it,” nia dehan.
Zezito mós dehan, segredu justisa ne’e la’ós jornalista mak komete maibé ema ne’ebé fó informasaun.
“TLPU nia posizaun mak ne’e autoridade ka órgaun judisiáriu sira primeiru tenke hatene uluk lei komunikasaun sosiál. Dala barak ne’e sira hatene maibé finjidu, sira bolu jornalista mai iha ne’e atu hata’uk ornalista,” nia afirma.
Sekretáriu jerál TLPU ne’e husu ba jornalista sira atu maske hasoru problema ne’e, maibé jornalista sira labele ta’uk kuandu hakerek buat ne’ebé loloos.
“Jornalista nafatin brani atu hakerek buat ne’ebé mak la laos jornalista nian, sé koalia kona-ba obra jornaliztiku fó ameasa ba ema ruma iha lei komunikasaun hateten iha direitu retifikasaune iha hela, dalan maka ne’e liuhosi Konsellu Imprensa labele lori fali mai Ministeriu Públiku,” nia afirma.
Nia husu ba órgaun reguladora, KI, atu kontinua manten sosializasaun liu liu ba órgaun judisiáriu tanba sira ne’e mak ezekuta lei ne’e.
Nune’e mós Xefe Advokasia Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), Costâncio Viera hateten, jornalista ida nia produtu konsidera la balansu iha lei komunikasaun sosiál fó atu halo retifikasaun.
“Sira ne’ebé mak sente lamentavél halo pedidu ba uluk redasaun atu nune’e bele halo retifikasaun kuandu Independente la kumpri manda karta ba iha KI sei halo mediasaun tuir ita-nia lei komunikasaun sosiál, kuandu laiha solusaun mak iha intervensaun judisiál foin ba iha Tribunál,” nia dehan.
Tanba ne’e mak AJTL haree ba kazu Independente nian ne’e haree lamenta kuandu ema ema kriminaliza fali servisu jornalíztiku
“Ami hanesan asosaisaun kontinua konsola Konsellu Imprensa atu nune’e bele asina akordu ho entidade hanesan Ministériu Públiku no Polísia atu nune’e ema ne’ebé hato’o keixa atu kriminaliza produtu jornalíztiku sira labele prosesu liuhosi MP ka bazea ba Kódigu Penál,” nia konklui.
Entretantu, molok ne’e, iha loron 23 fulan novembru iha oras tuku PCIC mós notifika jornalista RTTL-EP, João da Costa ba nu’udar sasin ba krimi violasaun domisiliáriu ne’ebé previstu iha artigu 185 hosi KPTL.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
