RENETIL sujere halo aditamentu aumenta artigu iha lei kombatente kona-ba pensaun

DILI, 16 janeiru 2024 (TATOLI)—Sekretáriu Jerál Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL)l, Joaquim Fonseca “Russuo”, sujere halo aditamentu hodi aumenta artigu balun iha lei kombatente libertasaun nasionál nian ba menoridade envolve aan iha funu hodi asesu ba pensaun.
Notísia Relevante: Menoridade envole iha funu sei la hetan pensaun
“Altersaun ida-ne’e atu pasa ne’e komplikadu la halimar no presiza lori tempu naruk. Iha altersaun, dala barak kada alterasaun tenke tau buat balun iha laran maibé sei hamosu konfuzaun boot. Tan ne’e, ami sujere envez halo alterasaun, di’ak-liu halo aditamentu de’it atu aumenta tan artigu balun ba lei ne’e, nune’e bele trata asuntu ida-ne’e,” nia hateten ba Agência Tatoli iha nia kna’ar fatin, Farol, tersa ne’e.
Maibé, nia dehan, kona-ba ninia detallu atu regula ba labarik menoridade envolve funu atu hetan pensaun, klaru jurista sira mak sei halo formasaun ba ida-ne’e no bele refleta didi’ak situasaun ba nesesidade no objetvu hosi aditamentu ne’e.
“Ha’u labale fó resposta konkluzivu tanba natureza kompleksu no ami prontu apoiu ideia ba asuntu ne’e liuhosi MACLN. Seluk mak ita haree sira hanesan vítima da guerra no ida-ne’e sé mak foti responsabilidade ka atu kompensa sira-nia envolvimentu, atu rekoñese sira hanesan vítima da guerra no la’ós atu rekompensa fali sira,” nia dehan.
Tanba, tuir nia, konvensaun direitu intenasionál ne’e la proibi ba pensaun maibé sira proibi ba envolvementu funu ne’e tanba idade nurak no sira seidauk iha kapasidade atu halo servisu forsa nian.
“Ida-ne’e salva guarda Timor-Leste nia pozisaun iha tratadu direitu labarik nian. Daruak, mak RENETIL nia hanoin kona-ba MACLN presiza muda no konklui ida-ne’e ba asuntu ida-ne’e nia-laran,” nia rekomenda.
Nia dehan, revee fali artigu artigu 2 hosi kombatente katak parte hosi Estadu rua tenke asegura katak ba pesoál ne’ebé mak seidauk to’o tinan 18 labele atu tama forsa armada, hodi akomoda situasaun ne’e, kuandu sobu lei ne’e tomak mak sai problema boot.
“Tanba kuandu ita muda maibé ema buka oinsá para nia bele tama ka hetan direitu. Kuandu ita haree hosi aspetu ne’ebé konvensaun internasional kona-ba labarik nian iha artigu 38 katak bazeia ba artigu 38 hosi konvensan ONU ba Direitu Labarik liu-liu iha funu no konflitu, Governu labele autoriza labarik hosi idade 15 mai kraik atu hola parte iha funu ka hola parte iha forsa armada,” nia dehan.
Governu tenke halo esforsu ne’ebé mak sira bele proteje no kuidadu labarik sira hosi funu no konflitu, ida-ne’e katak proibi envolve labarik iha funu, labarik sira labele kaer kilat ka hatama labarik iha forsa.
“Entaun ha’u dehan kompletu tanba ita-nia kazu ne’e situasaun mak obriga entaun labarik idade 14-15 iha kbiit nia kaer kilta no dala ruma la kaer kilat, ida-ne’e ema la obriga maibé situasaun mak obriga,” nia hateten.
Iha aspetu seluk, nia dehan, hahú hanesan labarik maibé servisu hanesan adultu, ida-ne’e sura de’it ona hanesan kombatente, tanba atu hetan pensaun tenke hanesan kombatente.
Tanba ne’e ministériu mak esplika katak ema envolve iha funu ne’e trata hotu hanesan kombatente., tanba ne’e menoridade ne’ebé envolve iha funu sei la trata hanesan ema kombatente ida tanba viola regra internasionál.
“Nesesariamente sira la’ós kombatente, vítima da guerra mak loos. Kuandu ita tau sira hanesan kombatente mak ita haruka labarik sira ba tiru malu, ne’e ita viola direitu internasionál,” nia hateten.
Ida-ne’e ema intende hela katak asuntu kompleksu ida, tanba ne’e mak labele trata sira hanesan kombatente tanba sei hetan kritika hosi Internasionál tanba soldadu infantil kontra direitu internasionál.
“Presiza diskute asuntu ne’e. Ita atu dehan labarik minoridade envolve iha funu ne’ebé ita haree sira hanesan kombatente ka vítima da guerra. Tanba kuandu ita trata sira hanesan kombatente mak ita viola ona direitu internasionál kona-ba labarik. Tanba ne’e mak Centro Nacoional Chega (CNC) haree hosi perspetiva ne’e, sira hanesan vítima. Prosesu ida-ne’e sei la’o no Timor-Leste rasik seidauk fó pozisaun kona-ba ida-ne’e,” nia esplika.
Husu kona-ba mwnoridade ne’ebé envolve aan iha funu ne’e merese hetan direitu pensaun, nia hatán, se laiha polítika ida jerál atu sidadaun hotu-hotu hetan benefísiu rezultadu mak ema ida-ida mai rekere katak nia mós iha direitu hetan pensaun.
“Se polítika la’o di’ak, rai ne’e di’ak no ita hotu-hotu moris di’ak mak ema la presiza ba rekere nia direitu. Problema mak ida-ne’e, tanba bainhira ita ukun-aan ona ne’e hotu-hotu merese ba rai ida-ne’e,” nia dehan.
Notísia Relevante: Lei la permite menoridade luta iha ai-laran simu direitu pensaun
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

