iklan

OPINIAUN

Tara aan la’ós solusaun ba problema ema nian

Tara aan la’ós solusaun ba problema ema nian

Hakerek-na’in: Vasco de Jesus, Estudante ISFIT

INTRODUSAUN

Moris ne’e privilejiu ida no mate ne’e mistériu ida. Nune’e tanbasá tenke oho aan? Ema barak hakarak moris naruk, maibé, lalais de’it, balun hakarak moris, maibé la konsege, maibé iha ema balun ne’ebé moris hela maibé hakarak mate, tuir loloos mate ne’e la’ós buat ne’ebé ita bele hili, tanba ne’e mistériu ida. Dalabarak ema hasoru problema uituan de’it hili dalan hodi oho aan; balun sona an, balun hemu racung, balun soe aan ba rai-naruk no balun tara aan. Hirak ne’e hotu nia finalidade mak halakon ema nia moris por konsiente, hodi haluhan tiha katak nia se? Mai husi ne’ebé? No atu ba ne’ebé?

Iha artigu ida ne’e ha’u sei sentraliza de’it ba aktu tara aan, ne’ebé buras los iha ita-nia rain, iha ne’ebé tinan-tinan sempre tara aan iha fatin oioin, tanto feto no mane, barak liu mak foinsá’e sira, nune’e, ema hotu hatene katak tara aan kazu ida be la sai ona fenómenu sosiál, maibé sai ona buat baibain ida ba ema ohin loron. Ita rona, haree no le’e iha notísia sira iha tinan foun ida ne’e ema kontinua tara aan. Tebes duni katak, iha situasaun sira hanesan ne’e hanorin sosiedade atu maduru liutan no oinsá atu tane ita ema nia valór ne’e aas, tanba família bele triste maibé bele mós hamosu interpretasaun sosiedade nian ladi’ak ba família, hatun mos reputasaun família nian. Tanba ne’e tara aan la’ós solusaun ba problema ema nian tanba ita ema iha valór sira ne’ebé bele tulun ita iha problema hotu ne’ebé ita hasoru.

Metodikamente, ha’u hakerek artigu ida ne’e ho padraun tetum INL nian. Sub-tema sira ne’ebé lori ita ba hatene fim husi artigu ida ne’e, mak hanesan tuir-mai ne’e; 1. Valór Sosiedade. 1.1. Família. 1.2. Amigos/as. 2. Valór Kulturál. 3. Valór Relijiozu. 3.1. Doutrina katóliku.  4. Valór Umanu. No, taka ho Konkluzaun

 

Suisídiu álias tara aan

Tanbasá ema tara aan? pergunta ne’ebé ita bele reflete. Ema barak ona mak tara aan, iha fatin-fatin. Iha tinan foun ida ne’e mos ita sei rona no hare husi média ema tara aan kontinua mosu. Agora pergunta lori ita ba hatene motiva saída los mak tara na. Enjerál, balun tara aan tanba problema uma-laran, balun tara aan tanba domin, balun tara aan tanba problema pesoál ne’ebé sira sente todan atu lori, nst. Ho problema hirak ne’e sira hili dalan ne’ebé ladi’ak álias tara aan, ne’ebé sai tiha solusaun ba sira-nia problema. Nune’e, ema ne’ebé tara aan la hanoin katak sira ema ida ne’ebé iha valór. Husi ne’e ha’u hatuur valór hirak ne’ebé ita ema moris bele haboot liu mak hanesan: valór umanu, família, sosiedade, valór kulturál no valór relijiozu nian.

Valór Umanu

Ema husu nune’e, “que é o homem?”, matenek-na’in oioin hatan ho sira-nia perspetiva rasik, maibé iha livru etika ad negara hatuur fraze ida dehan nune’e, “manusia adalah makhluk yang senantiasa ingin hidup berkelompok” (Étika ad negara. P. 21). Nune’e, em vez de ema moris iha komunidade, ema mós iha hanoin, hanesan filózofu Aristoteles hateten katak o homem é animal racional, ema ne’e hanesan animál ida ne’ebé iha rasio, nune’e ita ema ne’e la’ós ona kapasidade natural de’it, maibé rasionál mós, iha ne’ebé bele iha hanoin hodi tetu ba buat ruma ne’ebé nia atu halo, no responsabiliza ba nia moris rasik. Nune’e, liuhusi filózofu ida ne’e nia ideia bele tulun ema oinsá atu hanoin molok halakon nia moris. Tanba animál ida ne’ebé ita bolu irasionál de’it mós sei ta’uk mate, tanba sa ita ema ida iha rasionál, matenek maibé hakarak halakon moris. Hanoin ba katak ita ema lamoris mesak de’it no la mate fuik de’it.

Valór Sosiedade

Etimologikamente, liafuan social mai husi lian latim sociale, iha dicionário universal língua portuguêsa nia defini katak, “relativo a sociedade, que convem a sosiedade” (ANDRÉ Berten, Filosofia Social. P. 1319) Atu dehan katak sosiedade ne’e kompostu husi ema ba ema. Laiha ema ida mak hanesan ilha, No men is an Island, álias moris mesak. Naturalmente, Ita ema moris mai iha ona sosiedade ida nia le’et desde ita sei kiik oan, liu husi inan ida nia knotak. Nune’e, Atu sosiedade ida moris di’ak liutan mak tenke haburas dadaun sosiedade ida ho karater dialogar, atu bele iha komunikasaun ba malu, atu bele fó impaktu pozitivu iha sosiedade ida, bele mós hadook nia husi tendénsia sira ne’ebé lori ema ba nakukun. Fim husi diálogu ba malu mak ori ema ba iha nível rekonsiliasaun nian, ka rekompensa (lori fali ksolok mai). Tanba ne’e komunikasaun ba malu entre família, amigo nst, ne’e importante tebes.

  1. Família

Família Kompostu husi inan-aman maun-alin bin-feton sira. Iha Família hanesan edukasaun dahuluk. Família ida ne’ebé moris iha armonia nia laran, dame no ksolok, mak Família ne’ebé sempre halo diálogu ba malu no tau-matan ba malu, tulun malu, rona malu nst. Maibé wainhira família ida laiha komunikasaun ba malu no lahatene situasaun família nian entaun, família ida ne’e lakon nia sentidu parentesku nian. Ita hotu hatene ohin loron media sai hanesan tiha nesesidade bázika dalaruma mós liuhusi mudansa teknolojia ida ne’e bele fó impaktu negativu ba relasaun Famíliar mós halo distánsia entre oan ho inan-aman, alin ho maun sira. Maibé família sei la troka ka baibain ema bolu mantan keluarga, buat hotu bele muda maibé família labele muda iha ema ida nia istória rasik. Nune’e família tenke sai ahi ida ne’ebé leno ba nia membru família sira hotu nia dalan, wainhira hetan susar. Família mak sai akonseladór prinsipál. Nune’e mós hanesan ho ita-nia amigu.

  1. Amigos/as

Ema hotu-hotu sempre iha nia amigo/a ne’ebé di’ak iha nia moris, liafuan amigo no kolega ne’e ninia karater oin seluk. Amigo ne’e amizade liu, ida ne’ebé sempre iha ba o iha tempo di’ak no aat, ne’ebé iha nia definisaun dehan nune’e “um amigo é alguém a quem podemos dizer tudo quanto fizemos de mal e que, mesmo assim, continua a amar-nos, (Formação. p.295).  Dalabarak mós liuhusi amigu bele hakmaan problema ne’ebé mak ita hasoru, fó hanoin mai ita, nune’e amigo ne’e hanesan subar fatin ida ne’ebé úniku tebes, Iha livru Ética Nicomaco deskreve “os amigos são o nosso único refúgio. Com os amigos somos capazes de pensar e de agir melhor”. (Aristóteles: p. 205)

 Valór Kulturál 

Kultura signifika katak valór sira ne’ebé grupu ou sosiedade ida moris tuir. Nune’e, Kultura hanesan identidade husi grupu, komunidade, ka kada país ida iha ne’ebé hamriik ho prinsípiu étiku ne’ebé determinadu ona, nune’e iha livru sosiologia Anthony Giddens nian, nia dehan katak “a cultura se refere as formas de vida dos membros de uma sosiedade” (GIDDENS: P, 38).

Ita hatene rai ida ne’e riku tebes ho nia kultura rasik, ida ne’ebé sempre halibur família sira hamutuk mak Uma-lulik, uma-lisan, uma-adat ka uma-fukun, halo atividade oioin, tesi lia no mos fo onra ba beiala sira. Atividade ida ne’ebé considera boot mak Sau-batar ne’ebé tinan-tinan selebra, nune’e, husi jerasaun ida de’it mak halibur malu iha fatin ida liu husi konsensu ida. Iha reflexão bispo timoroan sira-nian ne’ebé hakerek nune’e “Uma Lisan “, hodi halibur malu hamutuk, hatudu sira-nia unidade, neon ida laran ida, soliedariedade, fó laran ba malu, koñese malu di’ak liutan, hadomi no tulun malu nafatin” (p. Refle Bispo 63). Nune’e liuhusi ahi-matan ne’ebé beiala no avó sira uluk tuur haneruk an, iha ne’ebá mós hamosu diálogu ne’ebé di’ak entre família sira. Uluk kedas rai ida ne’e ema la tara aan arbiru, karik, tanbá kultura ne’ebé metin tebes, no tulun tebes hodi oriente ema respeitu moris ne’e rasik. Ohin loron valór sira ne’e hahú mihis ba beibeik, halo ema laduun valoriza ba moris.

Valór Relijiozu 

  1. Doutrina Katóliku

Valór relijiozu hatudu liuhusi Maromak nia mizerikordia mai ita ema ne’ebé wain tebes. Iha Timor 99 %, maioria katóliku, maibé tanbasá Suisídiu álias tara aan buras los?

Maromak halo ita ema tuir Nia Ilas rasik, iha Biblia hakerek nune’e “Ita halo ema nu’udar Ita-nia Ilas, tuir Ita-nia lalatak bá, atu nia ukun ikan iha tasi-laran, manu sira iha lalehan, balada dian sira no buat na’in hotu dolar iha rai” (Genesis, Cap 1, ver 26). Maibé isin ne’ebé hanesan ilas Maromak no moris ne’ebé hanesan prezente husi Maromak ema ladun respeita.

Dalaruma ho tara aan buras nune’e ema hahu kestiona ezisténsia Maromak nian, maibé, tara aan ne’e ema nia ego rasik, ka problema ema nian, hanesan filózofufo Leibniz dehan é o problema do homem. Hanoin ba katak Maromak nunka husik ita ema mesak Nia sempre iha mai ita, no akompanha ita-nia moris. Maromak perdua na’in no rona ita-nia sala. Tanba ita ema nia sala la boot liu Maromak nia domin mai ita ema. São Pedro bele nega Jesus ba dala tolu maibé, to’o ikus Jesus perdua nia nafatin no hili nia, nune’e Jesus lia tun ba nia nune’e, “tudo o que ligares na terra ficará ligado no Céu e tudo o que desligares na terra será desligado no Céu” (Mt 16, 19).

Nune’e, valór hirak ne’ebé deskreve ona iha leten hanesan mós rikusoin boot, bele mós tulun hodi manan ita-nia hakarak sira ne’ebé ladi’ak iha ema nia moris. Tan valór hirak ne’e iha hela ita leet, ita mak buka oinsá atu kolabora no haburas iha ida-idak nia moris.

Konkluzaun 

Tara aan sai problema boot, barak liu mak foinsa’e sira. Família mak sai hanesan baze ba atensaun tomak, haburas fali komunikasaun iha família nia laran, fó kontrola oan sira bebeik, no mós fó formasaun ba sira. Sosiedade, no instituisaun sira hotu atu tau mós problema ida ne’e iha seriu, nune’e bele foti medida balun atu prevene ema ho tara aan rasik. Tanba tara aan la’ós solusaun ba problema sira. Ita ema la’ós hanesan illa ka ita la hela iha prizaun, maibé ita ema ne’e naturalmente livre. Nune’e matenek-na’in Jean-Paul Sarte hateten “Se o homem livre é livre, é sempre livre” (Guerra Maria, p. 180).

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!