iklan

NASIONÁL, EKONOMIA, HEADLINE

26 fevereiru, Timor-Leste asina pakote adezaun ba OMK iha Abu Dhabi

26 fevereiru, Timor-Leste asina pakote adezaun ba OMK iha Abu Dhabi

Reuniaun komisaun interministeriál ba asuntu OMK, iha salaun MNEK, Praia dos Coqueiros, segunda (12/02/2024). Imajen Tatoli/António Daciparu

DILI, 12 fevereiru 2024 (TATOLI)—Timor-Leste sei asina pakote adezaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK), durante konferénsia ministeriál ba dala-13 (MC13) iha Abu Dhabi (Emiradu  Árabe Unidu), iha loron 26 fevereiru tinan ne’e.

Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Manetelu, relata, prosesu adezaun Timor-Leste ba OMK durante tinan-hitu ona, desde tinan 2016 no iha loron 11 janeiru 2024 mak konklui diskusaun relevante iha Zenebra.

“Durante prosesu ne’e aprova ona dokumentu, ne’e signifika katak ita-nia preparasaun ne’e mós loos hotu ona, tuir mak konferénsia nível ministériu ne’ebé semana rua mai tan sei hala’o iha Abudabi, ne’e atu aprova dokumentu sira ne’ebé durante ne’e prodús, no momentu ne’e asina mós adezaun Timor-Leste nian ba Organizasaun Mundiál Komérsiu,” Ministru hateten bainhira prezide reuniaun komisaun interministeriál iha salaun Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Praia dos Coqueiros, segunda ne’e.

Notísia relevante : Fevereiru, Timor-Leste ofisializa nia-estatutu nu’udar membru ba OMK

Hafoin asina sei lori ba Parlamentu Nasionál hodi ratifika, nune’e iha loron 30 agostu 2024 sei anunsia ofisialmente Timor-Leste sai membru plenu OMK.

“Ita hili loron 30 agostu tanba loron ne’e nu’udar loron istóriku Timor-Leste nian, ne’ebé loron ne’e sei deklara ita sai membru plenu organizasaun,” nia akresenta.

Iha biban hanesan, Asesora Asuntu Ekonomia Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonómiku (MKAE), Maria Martins, halo aprezentasaun ba komisaun interministeriál sira hodi haktuir prosesu sira ne’ebé sei hala’o iha fulan-fevereiru molok avansa ba asinatura.

Timor-Leste sei sai hanesan highlight durante sesaun tanba sei asina pakote adezaun, ne’ebé membru sira hamutuk ho Timor-Leste nu’udar membru OMK.

Estatejia no vizaun iha faze pos-adezaun

Asesora Asuntu Ekonomia, haktuir katak Timor-Leste nia prosesu tuir mai foka ba faze pre-mediate accession, ne’ebé iha faze lubuk ida ne’ebé presiza kumpre hodi sai membru plenu OMK.

“Pos-adezaun ne’e mak sai hanesan faze krítiku ne’ebé sei tama iha vigór imediatamente bainhira Timor-Leste sai membru plenu ba OMK,” Maria Martins esplika.

Iha faze dahuluk mak sei tama ba asinatura entre Timor-Leste ho OMK ba pakote adezaun ne’ebé sei ofisialmente adota hosi membru tomak OMK hamutuk 164. Hafoin filafali mai Timor-Leste mak faze Acceptance by Acceding Government, ne’ebé faze ida-ne’e Governu iha obrigasaun hodi lori pakote adezaun ne’ebé mak asina ona ba ratifika iha Parlamentu Nasionál, iha períodu ida-ne’e entre fulan-marsu to’o jullu 2024.

Bainhira Timor-Leste ratifika ona iha períodu másimu to’o jullu ne’e tenke submete konfirmasaun pakote adezaun ba OMK tanba presiza loron-30 atu ekipa responsável bele rejista hodi Timor-Leste ofisialmente sai membru.

Pos-adezaun sai hanesan períodu importante mai Timor-Leste hodi implementa kompromisu sira haktuir rezultadu ka akordu hosi prosesu adezaun nian.

Foin lalais ne’e, membru sira konkorda hodi aplika prosesu pos-adezaun durante períodu tinan-hitu nia laran molok Timor-Leste nia Trade Policy Review. Ne’e katak iha agoostu 2024 to’o fali agostu 2031 (tinan-hitu mai) Timor-Leste iha faze pos-adezaun.

“Iha faze pos-adezaun ne’e ita hanesan membru, ita iha obrigasaun hodi implementa ita-nia kompromisu sira ne’e iha tinan 2031, Timor-Leste sei filafali ba membru sira hodi tur no haree filafali será que durante ne’e ita implementa duni kompromisu ne’ebé mak ita kompromete ona durante faze negosiasaun ninian, atu nune’e halo fali ezaminasaun ba Timor-Leste nia prosesu ida-ne’e. Ne’ebé iha períodu tinan-hitu ne’e krítiku tebes mai Timor-Leste hodi asegura katak ita kumpre duni kompromisu sira ne’ebé mak ita halo,” nia tenik.

Timor-Leste iha fulan-janeiru simu vizita hosi Sekretariadu OMK hodi apoiu iha dezenvolvimentu dokumentu estratejia ba pos-adezaun no diskute preparasaun ba konferénsia ministeriál ba dala-13.

Ligadu ho estratejia pos-adezaun, haktuir prátika anteriór, Timor-Leste iha obrigasaun hodi aprezenta iha MC13 kona-ba vizaun no estratejia. Sekretariadu partilla mós ezemplu hosi país membru ne’ebé bele guia Timor-Leste iha nia preparasaun. Ho ida-ne’e, haree ba urjénsia refere, importante tebes hodi dezenvolve dokumentu pos-adezaun nian ne’ebé sei refleta Timor-Leste nia kompromisu ba pos-adezaun.

Submete dokumentu 330

Iha aprezentasaun, Asesora Legál MKAE, Jorginha Martins, halo aprezentasaun kona-ba Planu Asaun Lejislativu (PAL), katak iha kontestu prosesu adezaun ba OMK mak dokumentu kompreensivu ne’ebé deskreve kompromisu Governu (país aderente) hodi kria ka altera lejislasaun, regulamentu inklui dezenvolvimentu polítika sira ne’ebé país ida presiza halo hodi aliña ka harmoniza tuir rekerimentu no obrigasaun sira ne’ebé hatur hosi organizasaun.

Lejizlasaun no regulamentu sira ne’ebé mak abranje rejime jurídiku aplikável ka hirak ne’ebé afeta ba komérsiu bens no servisu inklui propriedade intektuál. Prosesu adezaun-lejislasaun (inklui polítika no planu sira) ne’ebé submete ona besik 330.

Iha Pos-adezaun, instituisaun Estadu neen ne’ebé presiza aprova no implementa lejizlasaun sira maka kompostu hosi MAKE iha lejizlasaun haat, tuir mak Ministériu Finansa (MF) tolu, Ministériu Justisa (MJ) rua, Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI) tolu, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF) iha lima.

Lejizlasaun rua ne’ebé MKAE presiza haree no aprova iha Konsellu Ministru no implementa iha tinan 2024 mak hanesan Kódigu Insolvensia no lei ba konkorensia, lei promosaun esportasaun, no dekretu lei lisensiamentu importasaun.

“Dekretu-lei lisensamentu importasaun ne’e sei prepara hosi MKAE ho kolaborasaun Ministériu Finansa,” Asesora Lagál MKAE, Jorginha Martins subliña.

Lejizlasaun seluk ne’ebé presiza aprova tinan 2024 no implementa iha 2025 hosi MF maka regulamentu Kódigu Aduaneiru no revizaun ba lei tributaria no lei impostu valór akresentadu (IVA).

Hosi parte MJ nian ne’ebé presiza aprova iha tinan ne’e no implementa iha tinan 2025 mak kona-ba dekretu-lei rejime kontra ordenasaun, lei ba advogadu nian, ne’ebé tenke aprova no implementa iha tinan ne’e.

Enkuantu, lejizlasaun sira hosi parte MKI nian ne’ebé Konsellu Ministru presiza aprova iha tinan 2024 no balu implementa iha tinan ne’e no tinan oin maka planu asaun ba promosaun manufatureira nian, kódigu propriedade industriál, revizaun ba regulamentu implementasaun regra orijin.

Lejizlasaun lima ne’ebé presiza MAPPF halo no implementa iha tinan ne’e no balun iha tinan 2025, hanesan dekretu-lei regula pestisida, dekretu-lei medikamentu veterinariu, diploma ministeriál rekerimentu importasaun animal, produtu animal, ai-horis, no produtu ai-horis sira, rekerimentu kuarentena nian, dekretu lei taxa lisensiamentu atividade peska, inspesaun no servisu seluk relasiona ho atividade peska nian (lejizlasaun tolu ne’e tenke aprova iha tinan ne’e no implementa iha tinan ne’e). No lejislasaun ne’ebé presiza aprova iha tinan 2025 no implementa iha tinan 2026 maka lei ba protesaun variedade vejetál.

Jornalista      : Antónia Gusmão

Editora           : Julia Chatarina

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!