iklan

SOSIEDADE SIVĺL

Timoroan gasta rendimentu 30% sosa tabaku

Timoroan gasta rendimentu 30% sosa tabaku

Fuma sigaru risku ba saúde rasik. Imajen Tatoli/Francisco Sony.

DILI, 28 fevereiru 2024 (TATOLI)–Diretór EAliansa Nasionál Kontrolu Tabaku iha Timor-Leste (ANCT), Sancho Belito Fernandas, hateten timoroan ka uma kain ne’ebé konsume no sosa tabaku iha Timor-Leste ne’e gasta rendimentu kada fulan 30%.

Notísia Relevante: Fuma tabaku fó risku ba kondisaun umana

Nia hateten, tuir dadus Banku Mundial 2011 nia hatudu gastu uma kain iha Timor-Leste ne’ebé sosa tabaku (sigaru) ne’e ho montante millaun $40.5 iha 2022, maske hatene katak konsome tabaku fó efeitu ba ekonomia, sosiál no ambientál.

Diretór Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku-iha Timor-Leste (ANCT-TL), Sancho Fernandes. Imajen Tatoli/Egas Cristovão.

“Ba ki’ak sira, tabaku foti tiha sira-nia rendimentu ne’ebé hetan hosi serbisu makaas. Tuir lolos utiliza ba gastu nesessidade bázika sira hanesan ai-han, saúde no edukasaun. Ne’e hatudu jeralmente uma kain iha Timor-Leste gasta 30% hosi sira-nia rendimentu kada fulan hodi sosa sigaru,” Diretór Ezekutivu ANCT ne’e hateten liuhosi konferensia imprensa ne’e realiza iha Caicoli, kuarta ne’e.

Diretór ne’e hateten, iha Timor-Leste kauza moras lahadadet hanesan kardiovaskulár, raan midar, tensaun, kankru no seluk tan ne’e barak tanba kontribui hosi konsume tabaku.

Dadus hatudu katak moras lahadaet sai prinsipál ba taxa mortalidade iha Timor-Leste ne’ebé koresponde 45% anualmente, no tanba de’it tabaku kontribui ba ema mate hamutuk 800 to’o 1000 kada tinan.

Tuir nia taxa ba moras internamentu iha ospital hamutuk rihun 30 tinan-tinan no mate 20% ho idade produtivu kada tinan tuir dadus Organizasaun Mundial Saúde iha 2019.

Maibé, nia dehan, Timor-Leste hetan redusaun númeru fumadór hosi 2017 mai to’o 2022 hosi 57,3% ba prevalensia fuma maibé redús tiha ba iha 18%.

“Ami hatene katak, tanba ida-ne’e mós impaktu hosi efeitu no kotribuisaun Governu hasa’e taxa ba tabaku,” nia dehan.

Tuir dadus Global Youth Tobacco Survey iha 2019 fumador entre foinsa’e sira idade 13-15 mós fuma sigaru ho númeru aas ho prevalensia jeramente 39%. Hosi dadus ne’e 42% mane no 21% feto mós fuma, nunu’e mós ema na’in-sia (9) hosi 10 iha 67% kontinua horon sigaru su’ar iha uma.

Fumadór ka timoroan ida-ne’ebé konsume tabaku, Pace Madai, hateten nia konsome sigaru loron ida mínimu Surya masu ida (1) no másimu masu rua ho presu $2.50, ne’ebé sosa iha kioske no balun hahú fuma iha eskola sekundária ho idade 17.

“Fuma sigaru afeta ba pulmaun no tarde mais sei iha kauza ba tensaun. Ita idade joven mak la sente, maibé idade boot sei fó efeitu,” nia haktuir ba Agência Tatoli, iha Bidau.

Nia hateten, bele redús fuma sigaru maibé atu husik totalmente fuma ne’e dífisil tebes, tanba toman ka iha ona ábitu fuma.

“Ba ha’u pesoál, hapara fuma ne’e susar tebes. Ha’u mós husu ona ema adultu sira, maibé atu halakon ne’e araska. Ha’u kuandu sigaru laiha ne’e tuur labele, ha’u tenki ba buka join sigaru lolon ida mós ha’u tenke fuma. Ha’u dependente ona ba ida-ne’e, entaun buka meiu ida atu fuma. Atu fuma join mós la problema,” nia hateten.

Maske nune’e, nia sujere ba Governu se iha polítika atu redús loloos númeru fuma tabaku iha Timor-Leste, presiza aumenta taxa no presu ba sigaru no vendedór sira labele faan sigaru rahun iha kioske no loja sira.

Tuir nia observasaun, atualmente labarik ho idade kiik komesa fuma iha bairru sira, tanba agora ne’e osan barak no ema faan sigaru rahun ka sigaru lolon ne’e faan iha fatin-fatin, nune’e labarik sira mós fasil atu sosa no fuma.

Notísia Relevante: Fumadór 803 hapara ona fuma liuhosi Sentru Saúde Formoza

Jornalista : Jesuína Xavier

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!