DILI, 27 abríl 2024 (TATOLI) – Milísia ne’e lori kilat ain besi ne’e fai ha’u-nia matan leten, iha los rentos ne’e raan nakfisik sai maka’as. Maibé, ha’u sei forsa tuur tuun tiha ba rai dada tiha, Padre, Filho, hamriik sa’e. Bainhira ha’u hamriik sa’e, kolega Polísia ida ema Kefa nian naran Simón dehan: labele, labele oho nia. Entaun nia mak salva ha’u. Se momentu ne’e nia laiha, ha’u mate kedan iha portaun rezidénsia nian.
Memória pasada ida-ne’e, Sobrevivente (sasin matan ka sasin moris) Masakre Igreja São João de Brito Liquiça, Abilio da Conceição Soares “Birasagi” haktuir ba jornalista Agência TATOLI Hortencio Sanchez iha Liquiça, foin lalais ne’e.
Antes atu akontese Masakre Liquiça ne’e ami evakua ona ba foho, ba hela iha Suku Fatukesi ho família sira tanba iha Liquiça vila ne’e milísia sira halo movimentu ba mai maka’as los.
Entaun iha loron 05 fulan-abríl dadeer ha’u ho maluk ida ami na’in rua tuun husi foho mai atu foti osan uitoan iha uma nune’e bele hola fali ai-han balun lori ba ferikoan ho oan sira iha foho.
Ami tuun mai haree ba milísia sira husi Maubara atu mai ataka ona Liquiça, sira husi Maubara to’o ona mai iha rai ida naran Asmeo nian, entaun ami mós halai ba hamutuk ho joven Liquiça ne’ebé apoiu ukun aan tuda malu ho milísia sira. Tahan sira labele mai ataka Liquiça.
Tuda malu maka’as ami sente labele tanba la’ós milísia mesak maibé apoiu husi militár Indonézia sira ho kilat boot husi kotuk. Entaun, ami mós dada aan mai kotuk.
Ami bolu malu halai mai kotuk tanba sira mai ho forsa Indonézia nian. Iha tempu ne’e, sira tiru kanek joven na’in rua iha fatin ami tuda malu ne’e. Entaun, ami ajuda malu lori halai sira na’in rua kanek ne’e. Ami halai mai subar iha igreja.
Ami halai tanba sira hamutuk ho militár Indonézia. Se sira mesak, sira dudu ami mós la ba, tanba Sr. Jacinto Eis-xefe Suku Dato mak lori hamriik joven sira ne’e, tanba sira mai ho militár hakarak lakohi ami tenke retira mai kotuk.
Sira-nia estratejia ne’e nune’e, sira tau milísia Besi Merah Putih (BMP) husi oin, militár Indonézia husi kotuk. Militár sira hale’u tiha ami husi kotuk.
Ita bele dehan de’it, se naton ne’e mak militár laiha milísia sira ami duni lakon hotu tanba ema foho sira tuun hotu kontra Milísia ne’e
Ami halai mai iha igreja tuur hamutuk ko’alia ona ba líder sira CNRT nian iha igreja, Sr. Agustinho dos Santos no balun tan. Aban ita tenke buka dalan halai ona ba foho, maibé líder sira ne’e lakohi, entaun ami nafatin tuur iha igreja to’o dadeer 06 abríl.
Bainhira ami tuur hela, haree iha li’ur milísia sira komesa sunu ona Sr. Agustinho nia uma. Entaun Padre Rafael dos Santos ho Padre José ba hasoru milísia sira iha li’ur. Tuir ami haree Amu-lulik na’in rua baku karreta Polísia nian hodi hatete, “Nusa imi la hapara ema sunu uma sira ne’e?” Sira nonok de’it.
Afinál sira lia ida ona ho milísia sira atu estraga ami ne’ebé subar iha igreja laran ne’e. Entaun, to’o tuku 13:00 hanesan ne’e milísia sira hamutuk ho militár Indonézia falun oin metin ho kilat sira bobar ho kamardiál metin hale’u ona iha área igreja nian.
Milísia sira futulia hamutuk ho militár sira. Sira ne’ebé husi karaik, tiru sa’e fali ba kantor KODIM nian. Entaun, sira iha KODIM halai tuun mai dehan husi igreja mak tiru sa’e ba, mas laiha ida. Iha igreja laiha ema ida mak kaer kilat. Ida-ne’e hanesan razaun ba sira atu bele asaltu tama mai igreja ho Amu sira-nia rezidénsia.
Entaun sira halai tama ba hakilar tolok ho liafuan aat de’it. Sira hakilar buka Sr. Jacinto, Agustinho no Manuel Lisboa dehan sira na’in rua ho kilat iha ne’e sira tiru, lori samurai, diman, halai tama komesa taa ema sira iha laran.
Ha’u sente situasaun manas ona. Ha’u halai sai mai iha portaun rezidénsia nian, hakilar foti liman fuan rua sa’e dehan, “rende…rende…” maibé iha milísia ida ka’er kilat Air Lipat hateten, “Sira mak horseik ho ita tuda malu iha Asmeo ne’ebá ne’e”,
Milísia ne’e lori kilat ain besi ne’e fai husi ha’u-nia matan leten, iha los rentos ne’e raan nakfisik sai maka’as. Maibé, ha’u sei forsa tuur tuun tiha ba rai dada tiha Padre, Filho hamriik sa’e. Bainhira ha’u hamriik sa’e kolega Polisia ida ema Kefa nian naran Simón dehan labele, labele oho nia. Entaun nia mak salva ha’u. Se momentu ne’e nia laiha, ha’u mate kedan iha portaun rezidénsia nian.
Tanba nia hakilar salva ona ha’u, sira la sibuk ona mai ha’u. Ha’u haksoit liu. Sira balun halai. Ha’u halai besik metru lima hanesan ne’e hasoru Polísia nia boot ida iha dalan haruka ami tama hotu ba sira-nia fatin, sira dehan, “Husik ema ai-laran tama”.
Ami kuaze lubuk ida mak tama tiha iha Polísia nia fatin ne’e. Sira barak mai dehan sa’e karreta. Bainhira sa’e karreta, ha’u-nia hanoin mak ne’e, kala mate mak ida-ne’e ona. Labarik ida naran Anuku nia ema Fatukesi hotu, iha tiha karreta laran, la hatene saida mak halo nia teen sai hotu. Nia hakilar sai mai, “Tiu Bili ajuda ha’u lai. Milísia sira oho ha’u. Ha’u-nia teen sira sai hotu”.
Entaun, ha’u lolo-liman tama ba nia iha karreta-laran atu ajuda, kolega Siku ida agora iha hela Inglaterra nia mós bolu, “Maun Bili, ajuda lai!” Ha’u foin lolo tan liman atu ajuda nia, Zeca ida milísia hotu husi Pukelara oho ho tudik naruk ida tama los Siku nia isin. Ha’u la hatene kona saida, ha’u mós husik tiha nia.
Ha’u hanoin nia mate ona, maibé nia la konsege mate. Entaun, ha’u tuur nonok iha Hino nia laran tahan de’it mak labarik ida teen sai ne’e. Karreta arranka ami sa’e ba rezidénsia Bupati nian, to’o iha ne’ebá hatuun ami iha ne’ebá, sira milísia dehan, “Halo moris sira halo saida?” Sira ne’e ita tenke halo mate hotu.
Maibé, iha milísia ida hatan fali, “Hei, labele halo hanesan ne’e! Ita mesak timoroan de’it”. Maibé, sira balun dudu ami tama ba Bupati nia uma-laran iha li’ur ne’e hakilar maka’as dehan oho ami hotu.
Ami barak mak halai tama ba Bupati nia uma-laran ne’e, milísia ida dehan, “Haree ona ka la’e? Halimar ho Merah putih nia mean mak sai ona ne’e. Entaun, ami tuur hakruuk la ko’alia. Liafuan ida mós laiha.
Ha’u haree sira ne’e mai oin falun metin hotu, ulun ne’e mak bobar ho bandeira Merah putih ne’e (Bandeira Indonézia), sira-nia liman kaer kilat rakitan bobar hamutuk ho kilat ahi ne’e, maibé sira tiru ne’e uza kilat ida ahi ne’e, la’ós uza kilat rakitan ida.
La kle’ur sira komesa hakilar mai ami ona, “Haree fila ona ba uma. Ha’u ho maun ida naran João, matebian ona, nia ulun ne’e nakles bo’ot tanba taa husi milísia sira. Raan falun ba nia faru maka’as los. Entaun ha’u tahan nia ami na’in rua tenke fila ba uma ona.
Sai husi Bupati nia uma, ami ba fali maun balun nia uma iha bairru-Leopa nian. Bainhira sai husi Bupati nia uma João ne’e haruka ami na’in rua ba buka Ospitál, kalan ne’e iha tuku 11:00 hanesan ne’e ami ba fanun Madre sira iha sira-nia rezidénsia maibé Madre sira la hader hotu.
Ami na’in rua ne’e kalan ne’e hanesan buka los mate, mas mate mak la to’o de’it. Milísia sira barak los iha KODIM ne’e mas ami na’in rua ne’e la’o ba mai buka ospitál atu suku ami nia kanek.
Entaun, ami tesik fali ba Leopa, tiu ida naran Cinto nia ferikoan haree ami, nia hakfodak dehan, “Nusa imi kalan ne’e la tuur nonok. Imi la’o ba mai buka mate ka buka moris”.
Ami na’in rua la hatene, atu mate ka moris ami la hatene tuir. Raan sira iha ha’u-nia isin lolon nafatin hela to’o iha Leopa mak hamoos.
Bainhira ami la’o, milísia sira toba nakonu iha resintu igreja nian. Sira balun kala raan lanu, ne’ebé toba hela. Sira la hatene ami na’in rua la’o ne’e.
To’o ona iha Leopa Ami ba toba iha ne’ebá, entaun iha dadeer, ami-nia bin ida mai buka ami, entaun nia mai hetan ami. Sira balun mai tula tiha maun João ne’e ba Bairru-Ramtau sira dehan depois mak mai tula fali ha’u.
Ha’u hein iha ne’e, hein, hein sira la mai ida. Entaun mana Nina enfremeira nia mak suku ha’u-nia rentos nakles ne’e. Sira suku matak de’it, suku duni iha uma ha’u hela ne’e tanba sira balu dehan atu mai tula ha’u ne’e la mai ona.
Suku matak moras mas ha’u tahan de’it ona. Suku hotu, ha’u la’o ain de’it tesik Ainitas-laran, tesik Ramtau nian ba atu sa’e ba foho ona; foho Fatukesi.
Ha’u la’o to’o ba iha Laclo, sira ai-laran hetan ha’u iha ne’ebá. Sira halai mai dehan, “Uihhh,Besi Merah sira sa’e! Sira haree tanba ha’u-nia ulun kesi ho ligadura mutin, raan mean sai. Ne’ebé, hanesan los bandeira Indonézia nian.
Sira halai mai haree fali ha’u, la’ós Besi Merah entaun sira hakuak tiha ha’u sira lori ona ba rai ida naran Lebhau mak maun ida naran Makikit sona ha’u iha ne’e. Sona ho ai-moruk. Entaun, sira lori ha’u ba to’o iha uma Fatukesi.
Ha’u-nia ferikoan sira hanoin ha’u mate ona tanba sira rona igreja rahun ona ne’e. Maibé, ikus ha’u la mate. Ha’u mosu fali ba sira, sira haree ha’u sira triste no hanoin los tnba sai husi uma mai atu foti osan hola hahan maibé la mosu fali ba ikus mosu fali ho ulun nakles.
Bainhira ha’u to’o foho sira dehan, “Ó ne’e buka mate, nusa ó ba hetan kanek hanesan ne’e?” Bainhira iha fulan setembru, sira husi vila dehan ami tenke tuun hotu mai ami-nia fatin. Ami mós tuun mai atu tuir votasaun.
Entaun, ami mós tuun mai. To’o mai iha Liquiça, sira iha ne’e dehan, “Ó ne’e kanek hanesan ne’e o bele halai ba subar fali iha ai-laran ne’e”. Ha’u mak ida aat hela de’it.
Rekomendasaun ba Estadu
To’o agora ha’u rasik seidauk hetan rekoñesimentu husi Estadu ba ami sira sofre iha masakre ne’e, tanba to’o agora maluk balun hetan ona rekoñesimentu maibé ami seidauk.
Husu mós ba Estadu atu buka tuir ruin sira ne’ebé ema lakon iha Masakre Liquiça to’o ohin loron seidauk hetan.
Nune’e Governu planu ona atu harii jardin masakre Liquiça nian maibé to’o ohin loron seidauk realiza, Sobrevivente ne’e husu atu Governu tenke realiza nune’e ema hotu bele hatene no valoriza.
Rekomendasaun ba foinsa’e sira
Ba joven sira, mantein pás hodi dezenvolve nasaun ne’e tanba nasaun ne’e nia liberdade sosa ho ema barak nia mate no terus.
Agora nasaun ne’e livre ona, imi tenke utiliza oportuunidade sira ho di’ak. Hadi’a imi-nia aan. Prepara imi-nia matenek hodi dezenvolve nasaun ne’e. Ami uluk terus atu nasaun ne’e livre husi ukun liman-kro’at nian, ohin livre ona imi mak kontinua atu lori nasaun ne’e ba oin ho imi nia oan no bei-oan sira. Fó liman ba malu hodi kontribui ba dezenvolvimentu iha Timor-Leste liuliu Munisípiu Liquiça.
Notísia relevante:Masakre Liquiça (III): “Ha’u-nia kaben lakon seidauk hetan to’o agora”
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
