Hosi: Pe. Heri Soares, SVD
Ohin, loron dahuluk ba fulan-maiu, selebra mós nu’udár loron ba traballador sira—loron mundiál traballdór sira-nian. Igreja universál mós hahú loron ida hodi tamaba fulan Maria nian. Tanba ho fiar Katolika, Maria sai hanesan sentru mai ita hotu iha ita-nia fiar no vokasaun hanesan ema kristaun katóliku loloos.
Iha ne’e, ha’u ata konvida ita hotu atu mai hamutuk hodi refleta ba Maria no hodi hatene ninia karáteristika hanesan Jesus Nia inan no iha ninia kontibuisaun ba iha dalan moris salvasaun fiar ita-nian. Maria hanesan feto-raan ida, maibé Nai hili nia husi ita leet, sai sasin salvasaun nian liuhusi Kristu nia moris. Iha ne’e, ita hotu ne’ebé mak ohin loron hola parte iha ne’e, leno ita-nia aan ho imajen ida-ne’ebé mak ita tenke hamoris hanesan ema-ne’ebé mak di’ak, onestu no umildade hanesan Maria iha aspetu sira fiar nian; spiritualidade, politikaa no sosiál.
Tuir mai mos ita bele aprende husi lala´ok Maria nian iha ne’ebé hatudu duni, nia hanesan inan ida-ne’ebé mak di’ak hodi hatudu no loke dalan salvasaun nian mai ita hotu iha mundu ida ne’ebé mak plurál, iha ne’ebé mundu ohin loron mai ho sinál oioin hanesan realidade sosiál, obrigasaun polítiku nomós moris inviduál iha familia no sosiedade.
Iha parte ida-ne’e, ita hatene katak fiar sei la haktaka-aan iha ninia aan rasik maibé nia sempre sai hanesan ai-hun ida-ne’ebé mak hodi hatudu ninia orijinalidade no otentidade iha situasaun hotu moris nian, ne’ebé mak ita hasoru iha ita-nia situasaun moris loro-loron nian hanesan iha merkadu, dalan, uma, sosiedade no instituisaun.
Ita hatene ema barak ne’ebé mak fiar iha tempu ida agora tanba sira hakarak hatudu paradoksaun ne’ebé mak la sees husi sira-nia moris; signifika ema barak iha fiar no lala´ok moris sosiál no polítiku nian ne’ebé mak iha nunka mais atu reprezenta identidade sira-nian hanesan ema-ne’ebé mak fiar-na”in.
1.) Sabedoria kona-bá Maria hanesan Inan ne’ebé moos mak mai husi ita ema baibain ne’ebé kria hotu husi Maromak ida-ne’ebé mak ita hahí no hanaí, “nia ne’ebé hahoris tuir raan nu´udár Lia-fuan di´ak husi Maromak rasik,” ne’ebé mak hanesan fatuk inan ida hatuur-aan metin hodi sai sasin no responsável ba fiar ne’ebé mak mai ho sentidu salvasaun.
Ninia obrigasaun sai hanesan Theotokos ne’e, tanba Maria sai no hiit-aan hanesan sentru ida iha dalan salvasaun moris fiar nian. Maibé mós, iha dalan seluk dehan katak nia sai hanesan kompreensaun husi kristolojia ne’ebé mak saudavél, mak ita uluk nanain tenke halo reflesaun ba Maria hanesan inan iha ninia aan rasik, no implikasaun mai ita-nia moris iha familia, sosiedad, no iha ita-nia nasaun ida-ne’e.
Maria sai hanesan inan ba Jesus, ida-ne’e grasa ida mai duni husi Maromak ninia inisiativa rasik. Inisiativa ne’e iha, tanba Maromak rasik iha ninia intensaun hodi hili feto-raan Judeia nian ne’e. Maibé Maromak nia inisitiva ne’e rasik husi mós ita ema-nia umildade moris. Ho ida-ne’e, ita hatene katak Maromak nunka obriga Maria hodi hatán “SIM” ba vokasaun ne’ebé mak Maromak planeia ona ba nia. Maibé Maria Hatán “SIM” husi nia aan rasik nu´udár produtu Liberdade ho fiar ne’ebé boot ba Maromak.
Iha ne’e, ita foin kompreende komunikasaun entre Maromak ho Maria. Komunikasaun ida-ne’e, la mai ho ninia karateristiku mistiku ka transcendentál, maibé nu´udár ema binhira Maromak bolu Maria ho linguajen umana no Maria hatetu no hodi fó resposta ba grasa Vokasaun ida-ne’e ho ninia kapasidade rasik nu´udár ema. Maria sai nu´udár inan ba Maromak Nia oan, la´ós de´it hatudu iha relasaun biolojiku maibé pesoalmente mai husi desizaun ida-ne’ebé mak livre.
Husi ne’e, Maromak hatudu mai ita katak planu salvasaun la´oós sai hanesan objetu ne’ebé la moris maibé ita nu´udár kriatura hatuur aan nu´udár sujeitu ida-ne’ebé hatene haburas no hamoris. Maromak respeita ita hanesan Maria, ne’ebé fó responsabilidade tomak ba mistériu salvasaun ida-ne’e.
2.) Iha relasaun ho lia-fuan kona-bá Maria nu´udár inan ida, ita bele kompara ho Eva ne’ebé hakerek ona iha Antigu Testamentu. Iha relasaun entre Kapitulu 2 no 3, ita haree kona-bá Eva nu´udár feto primeiru ne’ebé hetan bosok ka lasu hodi hatudu ninia atitude eskeptiku ida ba iha Maromak: deskonfia ida ba Maromak katak Maromak subar hela buat diak ida ba Nia Kriatura sira. Maibé lori ksolok ida ba ita kriatura hotu, bainhira ita kumpre duni ba saida mak sai proibidu mai ita nu´udár kriasaun. Sentimentu deskonfia, hanesan mós ho sentimentu hakarak buka hodi hatene, tanba deskonfia mós la´ós pekadu bo’ot ida.
Iha dezenvovimentu siénsia teknolójia no filozofia, sentimentu deskonfia sempre iha bainhira natureza ne’ebé nu´udár objetu ida iha li´ur, no ikus ita tenke foti atitude eskeptiku ne’ebé hamosu pergunta sira husi nia hodi fo responde, atu muda istória mundu nian, ida-ne’e hatudu aspetu poztivu ida.
Iha kontestu Livru Genesis, Eva rasik otentikamente hatene no sente rasik ona Maromak Nia di´ak no domin tomak iha Jardin Eden ka Jardin moris nian. Deskonfia no sentimentu hatene, Eva rasik rekoñese ida-ne’e nu´udár sala ida, tanba deskonfia ne’e rasik la´ós atu destroi di´ak tomak Maromak nian, maibé lori ba Eva mundansa ida bainhira nia hatudu ninia obedese ne’ebé fundamentu tebes ba iha Maromak.
Observasaun kona ba “Sala”, ho sentimentu deskonfia liuhusi atitude Eva nian la´ós de´it sai hanesan definisaun baziku ida, maibé ida-ne’e nu´udár konseitu normativu ida rapidamente hodi deside no deklara katak sentimentu deskonfia ne’e “sala” ida. Eva nu´udár simbólu moris ne’ebé úniku no primeira iha istória salvasaun, nu´udár mós inan ba hotu-hotu. Ida-ne’e hatudu mai ita katak seidauk iha regra, dogma ou dutrina ida-ne’ebé mak klaru hodi hatudu mai ita ho definisaun ida-ne’ebé mak kle´an kona-bá asaun Eva nian ne’e nu´udár sala ida.
Sala iha ne’e, la´ós sai nu´udár rezultadu konseptualizasaun ida, maibé nia hatudu otentisidade esperiénsia kona-bá Maromak. Eva finjida hodi la rona saida mak Maromak hatudu ba nia, ikus realidade nia rasik sente no moris iha deskonfia nia laran. Ida-ne’e Eva deskonfia, la´ós de´it Maromak, maibé nia a’n rasik; Bainhira nia nega tiha esperiénsia di´ak tomak Maromak nian ne’ebé mak nia simu gratuitamente. Iha ne’e, hatudu katak Eva rasik hamonu nia imajen nu´udár “Inan ba moris hotu-hotu”, ho de´it presumsaun ida-ne’ebé la saudavél.
Iha moris sosiedade no polítika mós, presumsaun ne’ebé la saudavél hanesan ne’e, ikus mai kria hela stigmasaun no odiu, lalais lori ema ba iha sala sosiál no polítika. Maromak koko atu rezolve tiha sentimentu deskonfia ema-nian ne’ebé mak dalaruma haree ema seluk nu´udár kompetisaun no inimigu ida. No, esforsu Maromak Nian ne’e hatudu duni iha objetivu ida Inan Virjen Santa Maria.
Diferensa ho Eva, Maria nunka mais iha sentimentu deskonfia ba iha Maromak nia bolu no di´ak tomak Maromak Nian. Maria la monu ba iha lasu eskeptizmu ne’ebé mak la saudavél. Maria hatudu Nia aan nu´udár inan ida, tanba nia fo nia aan tomak ba Maromak. Ida-ne’e mak hatudu nia aab, hodi sai nu´udár Inan ba Kristu Jesus. Fiar ida-ne’e sai nu´udár inísiu fiar ida-ne’ebé mak báziku tebes hodi hatuur Maria hanesan pesoál importante ida iha moris misaun salvasaun nian hodi haklaken Kristu Jesus.
Fiar la ho “eskeptizmu total” sai hanesan mos dalan ida importante tebes hodi hatudu Maria nu´udár Jesus no Kreda Nia inan. Maria nia fiar ne’ebé otentiku hatudu mai husi nia esperiénsia no attitude Liberdade hodi hatan ba inisiativa Maromak nian. Ida-ne’e signifika katak ita iha fiar ona, entaun ita nunka atu husu kona-ba fiar ho rasionalidade. Fiar ba iha Maromak presiza esplikasaun ne’ebé razoavél, atu nune’e ita hatene di´ak kona-bá fiar ho otentiku. Maibé mos, ita labele fo ita-nia limitasaun ba fiar ita-nian, atu nune’e hodi hakiik fiar ne’e rasik atu ita-nia konseitu bele iha ninia báziku rasionalidade fiar nian.
Rasionalidade fiar mak halo ita-nia fiar sai otentiku iha nia aan rasik. Tanba Fiar ne’e misteriu Maromak Nain no Planu Maromak nian, atu nune’e ita nu´udár kriatura tenkw hatene ita-nia limitasaun. Maromak mak Naroman. Ho fiar de´it, to´o ona katak Nia iha no eziste. Karik ita husu Nia ne’e sé. Ita sei la iha kbiit atu kompreende maibé ita kb’it atu sentei. “Ita sente de´it intervensaun Maromak Nian iha ita-nia moris, maibé nunka mais ita atu hatene sé mak Maromak mai ita. Tanba ita hatene, Nia Mak Maromak entaun Nia la´ós Maromak tan ona” (St. Tomas Aquino).
3.) Maria inan ida-ne’ebé hatudu mai ita lalatak fiar nian kona-bá moris ita nian iha kontestu sosiál no polítika. Inan Maria sai hanesan rezultadu ida husi inisiativa Maromak Nian no resposta Liberdade husi Nia rasik. Saida mak hakarak atu hatete iha ne’e, kona-bá Maromak bolu Maria la´ós hanesan klaim absoluta no lais ho kbi’it tomak Nai Nian.
Nia hasee Maria tuir kbiit ne’ebé Maria iha; pesoál ne’ebé livre no responsavél. Iha ne’e hatudu komunikasaun ida diak entre Maromak ho Maria. Komunikasaun akontese tuir nia tempu; bainhira, iha ne’ebé, no oinsá, sempre hatudu Liberdade no respeitu. Komunikasaun modelu ida-ne’e, sempre iha kbiit hodi lori ema hotu ba iha komunikasaun ida-ne’ebé mak di´ak tuir konsensu ida bem commum.
Moris hamutuk iha realidade sosial ne’ebé mak plurál tenke iha objetivu ida hodi hatuur fila-fali fiar báziku, bazeia ba asaun moris hamutuk nu´udár komunidade ida-ne’ebé mak integradu. Komunikasaun ne’ebé mak partisipativu hatudu duni folin husi unidade. Tanba laiha komunikasaun ne’ebé mak komunikativu ikus mai hamoris konflitu iha moris sosiedade. Bainhira komunikasaun lakon, ita laiha ona kbiit atu hatene saida mak sentidu husi moris fiar ne’e rasik.
To´o ikus, komunikasaun ita troka ho hanoin ne’ebé mak negativu, gosip baratu, hatun ema seluk no grupu sira. Hahalok sira-ne’e lori konflitu mai ita iha moris sosiedade. Asaun sira hanesan ne’e, ita bele dehan asaun irrasionalidade. Tanbasá? Tanba ita hatun ema, dun matak ema sein hatene loloos kona-bá realidade ema-nian. Ne’e mak ita hanaran Iluzaun.
Iha moris família, komunikasaun ne’ebé ladi´ak, hamosu mós konflitu entre inan-aman no oan sira, to´o ikus uma laran sai rahun no la hakmatek. Iha vida polítika, laiha komunikasaun ne’ebé di´ak mó hodi aselera servisu no lala´ok ida-ne’ebé di´ak hodi responde ba nesesidade konkretu povu nian. Ida-ne’e sei sai hanesan dezafiu boot ida.
Tanba, dalabarak mós, komunikasaun polítika hatudu nia aan hanesan de´it estratéjia. Mak ita bele dehan katak estratéjia komunikasaun sai hanesan instrumentu ida-ne’ebé mak hamaus no lohi de´it povu alias ita lohi malu de´it. Ne’e mak forma ida husi instumentalizasaun polítika. Ida-ne’e akontese la´ós sai ona nu´udár komunikasaun ne’ebé mak rasionál maibé nakfilak aan fali ba rasionál komunikasaun.
Ikus liu, mai ita hotu hatuur Maria nu´udár Kreda Nia Inan. Fo ita-nia aan ba hakonu ho grasa barak liu “Nai nia atan feto”, nia aan tomak saran mai ita. Nia aan tomak inan ida, no kolabora ho domin inan nian iha Espiritu Santu nia asaun iha ema sira nia fuan (Lumen Gentium 63).
Fulan-maiu, nu´udár fulan-Maria, ita sempre reza no reza beibeik katak; “Tabe, Inan Santa, Oan ne’ebé ita tuur ahi mak Liurai Lalehan no rai ba nafatin”. Orasaun mak komunikasaun ida-ne’ebé di´ak-liu entre ita ho Maromak. Ita halo Komunikasaun ho Maria, ita halo Komunikasaun ho ita-nia Moris ne’e rasik!
–Hakerek-na´in nu´udár Pároku iha igreja Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatulari no daudaun ne´e hela iha Uatulari-Viqueque.
