Governa Mákinas: Automatizasaun AI, Mídia Artifisiál no Futuru Konfiansa Públika.

(Perspetiva hosi Nasaun Menus Dezenvolvidu hanesan Timor-Leste).
Hosi: Dionísio Babo Soares*
Intelijénsia Artifisiál (AI) la’ós ona teknolojia ida ne’ebé sei mosu de’it iha futuru. Ohin loron, AI tama daudaun iha ita-nia moris loroloron, hodi muda maneira ita komunika, aprende, servisu, hetan informasaun no foti desizaun. Teknolojia bele kria testu, fotografia, lian no vídeo ne’ebé hanesan loos, maske iha realidade buat hirak ne’e la akontese.
Iha mudansa lalais ne’e, mosu pergunta fundamentál ida: sé mak kontrola teknolojia ne’e, no teknolojia ne’e serve sé nia interese?
Ba Timor-Leste, hanesan nasaun demokrátika joven ne’ebé sei iha prosesu dezenvolvimentu, AI lori oportunidade boot, maibé mós risku boot. Teknolojia bele ajuda hadi’a saúde, edukasaun, agrikultura no administrasaun públika. Maibé, se la iha kontrolu adekuadu, AI bele aumenta desigualdade, viola privasidade sidadaun nian no hamenus povu nia konfiansa ba instituisaun Estadu.
Iha ha’u-nia hanoin, dezafiu boot la’ós de’it oinsá atu uza AI, maibé oinsá atu garante katak teknolojia ne’e respeita dignidade humana, proteje direitus sidadaun nian no kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.
Dezafiu ida ne’ebé presiza atensaun mak kontéudu falsu ne’ebé AI bele kria, inklui deepfake. Ohin loron, ema bele falsifika líder polítiku ida nia lian, kria vídeo kona-ba akontesimentu ne’ebé nunka mosu, ka publika notícia falsu ne’ebé espalha lalais liuhosi rede sosiál.
Situasaun ne’e bele estraga ema nia reputasaun, hamosu konflitu no prejudika konfiansa públika. Perigu boot liután mosu bainhira sidadaun sira hahú duvida mós informasaun ne’ebé loos, tanba sira hatene katak teknolojia bele falsifika buat barak.
Maibé, kombate informasaun falsu labele sai deskulpa atu limita liberdade de espresaun, kritika lejítima ka partisipasaun demokrátika.
Iha Timor-Leste, ita-nia Konstituisaun fó ona baze jurídika importante. Artigu 36.º garante direitu ba honra, naran di’ak, imajen no privasidade. Artigu 37.º proteje uma-kain no komunikasaun privadu, enkuantu Artigu 38.º garante protesaun ba dadus pesoál. Artigu 40.º no 41.º mós proteje liberdade de espresaun, informasaun no imprensa.
Kódigu Penál, ne’ebé aprova liuhosi Dekretu-Lei N.º 19/2009, prevê responsabilidade kriminál ba violasaun privasidade no fraude informátika, tuir kondisaun ne’ebé lei determina. Konsekuénsia bele inklui multa ka pena prizaun, depende ba infrasaun konkretu. Uza AI la signifika automaticamente katak ema ne’ebé krime, maibé teknolojia ne’e mós la fó imunidade ba ema ne’ebé viola lei.
Iha nivel internasionál, Karta Nasoins Unidas, liuliu Artigu 1.º, promove kooperasaun internasionál no respeitu ba direitus umanus. Prinsípiu hirak ne’e importante atu orienta governasaun AI, maski Karta ne’e la regula diretamente teknolojia artifisiál.
Deklarasaun Universál Direitus Umanus, liuliu Artigu 12.º kona-ba privasidade no Artigu 19.º kona-ba liberdade de espresaun, fó orientasaun fundamentál. Paktu Internasionál kona-ba Direitus Sivís no Polítikus, ne’ebé Timor-Leste adere iha 2003, estabelece obrigasaun jurídika kona-ba protesaun privasidade, liberdade de espresaun no direitus fundamentál seluk.
Iha Nasoins Unidas, rezolusaun Assembleia Jerál A/RES/77/211, hosi 2022, no A/RES/79/175, hosi 2024, trata kona-ba direitu ba privasidade iha era dijitál. Rezolusaun hirak ne’e subliña nesesidade atu proteje dadus pesoál, promove responsabilidade kompañia dijitál sira-nian no garante mekanizmu reparasaun ba vítima sira.
Iha 2024, Assembleia Jerál adota Rezolusaun A/RES/78/265, ne’ebé promove dezenvolvimentu AI ho seguransa, konfiansa no responsabilidade, atu apoia Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável sira.
Iha tinan hanesan, Nasoins Unidas adota Global Digital Compact, hanesan parte hosi Pact for the Future, liuhosi Rezolusaun A/RES/79/1. Dokumentu ne’e defende inkluzaun dijitál, direitus umanus, governasaun dadus no kooperasaun internasionál.
Depois, iha 2025, Assembleia Jerál adota Rezolusaun A/RES/79/325, hodi estabelece Painél Sientífiku Internasionál Independente kona-ba AI no Diálogu Globál kona-ba Governasaun AI. Objetivu mak hametin baze sientífika no fó oportunidade ba nasaun hotu atu partisipa iha diskusaun internasionál kona-ba teknolojia ne’e.
UNESCO nia Rekomendasaun kona-ba Étika AI, hosi 2021, mós enfatiza transparénsia, justisa, responsabilidade no protesaun direitus umanus. Maski rekomendasaun no rezolusaun hirak ne’e la hotu-hotu cria obrigasaun jurídika direta hanesan tratadu internasionál, sira fó orientasaun importante ba Estadu sira atu dezenvolve lei no polítika nasionál.
Ba Timor-Leste, kompromisu internasionál hirak ne’e tenke transforma ba asaun konkretu.
Iha 31 Jullu 2026, Governu Timor-Leste hato’o ba Parlamentu Nasionál proposta lei atu husu autorizasaun lejizlativa kona-ba seguransa sibernétika, inklui protesaun dadus pesoál, privasidade no infraestrutura dijitál. Inisiativa ne’e reprezenta oportunidade atu hametin kuadru jurídiku nasionál, maibé proposta lejizlativa la signifika katak regra hotu-hotu ne’e vigora ona.
Iha ha’u-nia perspetiva, ba futuru Timor-Leste presiza dezenvolve lei kona-ba protesaun dadus pesoál ho regra klaru. Lei ne’e tenke determina sé mak bele halibur, rai, uza no fahe informasaun sidadaun nian, no garante direitu atu asesu, korrije ka husu eliminasaun dadus, tuir kondisaun legál.
Ita mós presiza mekanizmu independente atu fiskaliza protesaun dadus, investiga violasaun no garante reparasaun ba vítima, inklui kompensasaun bainhira legalmente justifikadu.
Iha tempu hanesan, governu tenke prepara kuadru nasionál ba governasaun AI, ho regra kona-ba transparénsia, avaliasaun risku, seguransa informátika no responsabilidade umana iha desizaun automátika ne’ebé afeta sidadaun.
Edukasaun dijitál tenke sai prioridade, hahu hosi eskola, universidade, administrasaun públika no komunidade sira. Sidadaun presiza aprende oinsá atu identifika kontéudu falsu, proteje dadus pesoál no uza AI ho responsabilidade.
Timor-Leste mós tenke aproveita nia partisipasaun iha ASEAN no Nasoins Unidas atu hetan kooperasaun téknika, oportunidade ba peskiza, no apoiu ba dezenvolvimentu teknolojia ne’ebé adapta ba Tetum, lian lokál sira, no ita-nia realidade sosiál.
Iha agrikultura no saúde, no edukasaun, AI bele fó benefísiu konkretu. Maibé, teknolojia tenke ajuda profisionál sira atu foti desizaun di’ak liu tan, la’ós substitui responsabilidade humana.
Prinsípiu fundamentál mak simples: efisiénsia la signifika automaticamente justisa. Sistema automátiku bele servisu lalais, maibé se nia desizaun diskrimina sidadaun, viola privasidade ka la permite ema husu esplika, nia bele hamosu injustisa.
Ba Timor-Leste, prioridade la’ós atu kompete kedas ho nasaun boot sira iha produsaun AI. Ita-nia prioridade mak harii kapasidade nasionál, hametin instituisaun, dezenvolve lei ne’ebé justu no garante katak ita-nia nasaun mós iha lian iha desizaun internasionál kona-ba futuru dijitál.
Ikusmai, pergunta importante la’ós de’it se AI sei sai intelijente liután. Pergunta fundamentál mak se ita-nia instituisaun, lideransa no sosiedade sei iha kapasidade atu governa teknolojia ne’e ho responsabilidade, transparénsia no justisa?
Teknolojia bele sai intelijente liután, maibé ita labele husik ema lakon nia liberdade, privasidade no direitu atu determina nia futuru rasik. Mákinas tenke serve ema, la’ós ema mak serve mákinas.
*Hanoin no opiniaun sira iha artigu ne’e responsabilidade autór nian rasik, no la reprezenta nesesariamente pozisaun ofisiál instituisain nebe escritór haknaar aan ba.

