Top

Tinan ida iha ASEAN: merkadu millaun 680 sei la signifika buat ida, se ita-nia empreza ki’ik la prontu

br

Husi: Carlos Soares Ribeiro

Tinan ida ona, maibé pergunta boot seidauk responde

Iha loron 26 fulan-Outubru 2026, Timor-Leste kompleta tinan ida nu’udar membru efetivu ASEAN nian. Data ne’e marka momentu istóriku, depois de dalan naruk ne’ebé hahú ho kandidatura iha 2011 no remata iha Simeira ASEAN ba dala-47 iha Kuala Lumpur. Ita selebra ho orgullu, no orgullu ne’e merese duni.

Maibé tinan ida ne’e mós fó ita oportunidade atu husu pergunta ida ne’ebé ladún kmaan: sé mak sei hetan benefísiu duni husi merkadu ida ho ema besik millaun 680?

Governu rasik hatete ona katak ninia fokus muda daudaun. Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, haktuir ba ajénsia notísia Bernama katak iha tinan daruak, Timor-Leste sei muda husi “adezaun” ba “implementasaun”, no husi “partisipasaun” ba “rezultadu konkretu”. Nia mós temi katak ASEAN loke dalan ba ita-nia agrikultór no empreendedór atu tama merkadu rejionál ho ema besik millaun 680.

Hau konkorda ho direksaun ne’e. Maibé hau hakarak hatutan ho lia-menon ida: merkadu boot la’ós benefísiu ida ne’ebé tun mai rasik. Merkadu boot mak oportunidade — no oportunidade iha valór de’it bainhira iha ema ne’ebé prontu atu kaer. Se ita-nia empreza ki’ik no médiu (MPME) la prontu, millaun 680 ne’e sei sai de’it númeru bonitu iha diskursu, ka pior liu, sai merkadu ida ne’ebé tama mai ita-nia uma, la’ós ita mak tama ba sira-nia uma.

Retratu ita-nia empreza ki’ik: dadus ne’ebé la bele taka

Atu haténe ita prontu ka lae, ita presiza haree ba dadus, la’ós ba entuziasmu. Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB) halo survei ba empreza 3.080 iha munisípiu 13 hotu iha 2024, nu’udar parte husi apoiu ba prosesu adezaun ASEAN. Rezultadu sira hatudu imajen ida ne’ebé klaru tebes:

  • Besik 93% mak empreza mikro ka servisu ho an rasik. 50,4% mak autoempregu, no 42,6% mak mikroempreza. Ita-nia ekonomia privadu ho baze ki’ik tebes.
  • Uza osan rasik, la’ós kréditu. 82% husi empreza sira finansia sira-nia atividade ho osan rasik. Ho de’it 19–21% mak asesu ba empréstimu banku, no 0,8% de’it mak uza plataforma finansa dijitál.
  • Dijitál seidauk sai kostume. 8% de’it mak uza e-commerce.
  • Esportasaun kuaze la iha. 10,2% de’it mak envolve iha importasaun ka esportasaun, no husi sira ne’e, 85,4% mak importadór de’it. 3,8% de’it husi empreza internasionaliza mak hetan liu metade husi sira-nia rendimentu husi esportasaun.
  • Obstákulu prinsipál: podere sosa ne’ebé tun (53,3%), difikuldade atu habelar merkadu (36,8%), kustu produsaun aas (25,1%), no kustu lojístika no transporte aas (24,3%).
  • Reserva finanseira frajil. Besik 30% husi empreza sira la iha reserva osan ba fulan 6.

Númeru sira ne’e hatete buat ida ne’ebé ita tenke rona ho onestidade: ohin loron, ita-nia empreza ki’ik barak liu mak sosa husi ASEAN, la’ós fa’an ba ASEAN. Sira moris ho osan rasik, ho merkadu lokal ne’ebé ki’ik, no ho ferramenta tradisional. Iha kondisaun hanesan ne’e, merkadu millaun 680 la’ós fatin atu ita fa’an — maibé fatin ne’ebé bele fa’an mai ita.

Merkadu ne’ebé nakloke ba dalan rua

Integrasaun ekonómika la’ós dalan ida-de’it. Bainhira tarifa sira tun no prosedimentu alfândega sai simples, produtu husi Indonézia, Vietname, Tailândia no Malázia sei tama mai Timor-Leste ho fasil no baratu liu. Ida ne’e di’ak ba konsumidór, maibé dezafiu boot ba produtór lokal.

Hanoin to’os-na’in ida iha Ermera ka Baucau ne’ebé fa’an modo, ka empreza ki’ik ida iha Dili ne’ebé halo bé mineral ka paun. Sira la kompete de’it ho viziu iha merkadu Comoro. Agora sira kompete ho empreza rejionál ne’ebé iha eskala boot, teknolojia moderna, kréditu baratu, no lojístika efisiente. Se ita-nia produtór la hadi’a kualidade, embalajen, no presu, merkadu lokal rasik sei lakon neineik.

Analista Malaia ida, iha momentu aniversariu dahuluk, hatete katak membru Timor-Leste nian la’ós simplesmente loke merkadu konsumidór boot foun ida. Lia-menon ne’e iha matenek: ba viziu sira, ita mak merkadu ki’ik ida. Ba ita, sira mak merkadu boot. Pergunta mak: ita prepara an atu tama, ka ita husik an atu sira tama de’it?

Ne’e mak tanba hau hateten katak millaun 680 sei la signifika buat ida se ita la prontu. Liu husi ne’e, bele sai risku: défise komersiál ne’ebé boot liu tan, dolar ne’ebé sai lalais liu husi ekonomia, no servisu lokal ne’ebé lakon.

Saida mak ita tenke halo: prioridade lima

Prepara empreza ki’ik la’ós servisu Governu nian de’it, no la’ós servisu ne’ebé remata iha tinan ida. Maibé hau haree prioridade lima ne’ebé ita bele hahú ohin.

  1. Formaliza empreza no simplifika burokrasia. Empreza ne’ebé la rejista la bele asesu kréditu, la bele partisipa iha kontratu públiku, no la bele esporta. Rejistu empreza tenke lalais, baratu no bele halo online. Formalizasaun la’ós kastigu fiskal — ne’e mak xave ba odamatan merkadu.
  2. Kualidade, padraun no sertifikasaun. Kafé Timor nian haténe ona iha mundu tanba nia kualidade. Ita presiza lisaun ne’e ba produtu seluk: ai-farina, mel, sabaun, tais, produtu peska. Presiza laboratóriu nasionál ba teste kualidade, sertifikasaun halal no seguransa ai-han, no embalajen ne’ebé tuir padraun ASEAN. La iha sertifikadu, la iha merkadu.
  3. Asesu ba finansiamentu ne’ebé kontekstuál. Empreza ki’ik la bele kompete ho osan rasik de’it. Ita presiza produtu kréditu ne’ebé adapta ba realidade MPME: garantia parsiál husi Estadu, kréditu ba kapitál ativu ho prosesu simples, no finansiamentu ba kadeia valor (value chain financing) ne’ebé liga produtór ho sosadór boot.
  4. Transformasaun dijitál ne’ebé prátiku. Ho 8% de’it mak uza e-commerce, ita lakon oportunidade boot. Dijitalizasaun la’ós de’it halo aplikasaun. Ne’e katak pagamentu dijitál, rejistu kontabilidade simples iha telemóvel, no fa’an liu husi plataforma rejionál. Akordu Kuadru Ekonomia Dijitál ASEAN (DEFA) sei loke dalan, maibé ita-nia empreza tenke haténe uza.
  5. Agrega an: kooperativa no konsolidasaun. Empreza ki’ik ida-idak mesak la iha eskala atu esporta. Maibé to’os-na’in atus ida ne’ebé hamutuk iha kooperativa ida bele hetan volume, kualidade konsistente, no podere negosiasaun. Kafé no kooperativa iha Ermera hatudu ona katak modelu ne’e funsiona.

Prioridade lima ne’e tenke iha matan-dalan ida: Planu Implementasaun Komunidade Ekonómika ASEAN (AEC) 2026–2030 ne’ebé Governu prepara daudaun. Planu ne’e tenke iha kapitulu espesífiku ba MPME, ho meta mensurável no orsamentu, la’ós lia-fuan jerál de’it.

Papél banku: la’ós de’it fatin rai osan

Nu’udar ema ne’ebé servisu iha setor bankariu durante tinan barak, hau hakerek parte ne’e ho lia-menon ba ita rasik. Setor finanseiru mak ra’an ba empreza ki’ik. Bainhira 82% husi empreza sira moris ho osan rasik, ne’e la’ós de’it sinal katak empreza sira la prontu. Ne’e mós sinal katak ita, banku sira, seidauk to’o sira.

Banku sira iha Timor-Leste presiza muda mentalidade husi “fatin rai osan no fó empréstimu ho garantia” ba “parseiru dezenvolvimentu empreza”. Ne’e katak:

  • Avalia kréditu bazeia ba fluxu osan, la’ós de’it ba rai ka uma nu’udar garantia, tanba MPME barak la iha sertifikadu rai.
  • Produtu ba finansiamentu komérsiu rejionál — kartas kréditu ki’ik, finansiamentu esportasaun, no servisu kambiu ne’ebé baratu ba transasaun ho rupia, ringgit ka baht.
  • Edukasaun finanseira no apoiu tékniku — ajuda empreendór sira prepara planu negósiu, rejistu kontabilidade, no projesaun osan.
  • Pagamentu dijitál ne’ebé interoperável ho sistema pagamentu rejionál ASEAN, atu fa’an-na’in ki’ik bele simu osan husi kliente iha nasaun seluk ho fasil.

Banku Sentrál (BCTL) iha mós papél importante liu husi regulamentu ne’ebé enkoraja kréditu ba MPME, sistema informasaun kréditu ne’ebé forte, no infraestrutura pagamentu ne’ebé modernu. Ita la bele espera empreza ki’ik atu kompete iha rejiaun bainhira sistema finanseiru rasik seidauk prontu atu akompaña sira.

Konkluzaun: tinan daruak tenke sai tinan empreza ki’ik nian

Tinan dahuluk iha ASEAN mak tinan diplomasia no adezaun ba instrumentu legal sira. Ita konsege ona. Maibé tinan daruak tenke sai tinan ba empreza ki’ik — tinan ne’ebé ita sukat susesu la’ós ho númeru enkontru ne’ebé ita partisipa, maibé ho númeru empreza Timor oan ne’ebé fa’an sira-nia produtu iha Kupang, Surabaya, Darwin ka Kuala Lumpur.

Timor-Leste hakarak sai prezidente ASEAN iha 2029. Ne’e mehi ne’ebé di’ak. Maibé mehi ne’ebé boot liu mak bainhira ita simu lideransa iha 2029, ita bele hatudu ba rejiaun katak ita-nia to’os-na’in, artezaun, no empreendór joven sira mós sai parte husi merkadu millaun 680 ne’e — la’ós nu’udar konsumidór de’it, maibé nu’udar produtór.

Merkadu millaun 680 nakloke ona. Odamatan loke ona. Agora, pergunta la’ós tan “ita bele tama ka lae?”, maibé “ita prontu ona ka seidauk?” Resposta ba pergunta ne’e la hela iha Kuala Lumpur ka Jakarta. Resposta ne’e hela iha ita-nia lojas ki’ik, ita-nia to’os, no ita-nia polítika públika.

Opiniaun ne’e hanesan hanoin pesoal autor nian, la reprezenta instituisaun ne’ebé autor servisu ba.

Referensia

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!