Top

Timor-Leste; Next?

WhatsApp Image 2024-06-08 at 22.40.45

Timor-Leste hafoin tiha URA iha tinan-2002, esforsu barak líder istóriku sira kontinua halo to’o haboot hanesan Joven Foin sa’e  ho idade 22 anos. Susesu Líder istóriku sira nian hodi funda Timor-Leste sai Estadu no Nasaun,  presiza Timoroan sira-nia louva no hakruuk. Maibé, se haree didi’ak fali sosiedade tomak hahú otas nurak to’o otas kaluk agora daudaun pániku hodi ko’alia ba mai katak, Timor-Leste lakon ona nia diresaun no hakiduk ba fali kotuk.

Loos no tebes dunik katak, preukupasaun iha leten halo sosiedade no kamada intelektuias oi-oin, inklui líder istóriku sira mós pániku. Maibé, la ko’alia sai ba publiku hodi kontinua nonok. Iha sorin seluk, Intelektuál jerasaun foun sira kontinua rai de’it matenek no hein de’it ho pasensia too nia tempu. Tanba tuir lolos maka laiha tempu atu hein no rai de’it matenek sira ne’ebé horik ita,  karik ita ne’ebé hanaran an Intelektuál jerasaun foun labuka rasik atu konkista.

Konsiente ka lakonsiente, preukupasaun entre mina maran, laiha diversifikasaun ekonomia no dezenvolvimentu nasionál estagnadu tuir relatóriu barak hateten la’ós ona segredu ne’ebé tenki taka.  Konkretu mak, metas PEDN 20211-2030 nian foin konsege atinji  26% to’o tinan-2023 nia rohan.  Hatudu mós katak modu dezenvolvimentu ne’ebé utiliza hodi realiza mehi iha PEDN mamuk no falha tiha ona, nufim provoka no halakon tiha esperansa moris diak ita nia povu,  iha 2030 tempu mina mós maran.

Ita hotu hatene di’ak realidade sira ne’e. Tinan la’o bebeik  no lakle’ur tan tinan lima to’o ona mai maibé, até ohin loron seidauk hatudu dalan alternativa sira atu ba oin. Aat liu tan líder istóriku sira see kotuk ba malun, hamnasa síniku ba malun hodi mantein ho ida-idak nia egosentrismu. Kontinua no lakohi buka atu ko’alia ba malun kona-ba Timor-Leste nia Futuru. Mantein taka metin dalan atu karreta foun sira halai lalais ba oin, Maske sira hatene hela katak, Timor-Leste Next la’ós ona sira tanba kestaun natureza.

Realidade hirak ne’e mak dudu no obriga sosiedade preukupadu no pániku katak, Timor-Leste ba oin sei defisil liu tinan 2002-2024 hahu tinan sira ba oin, bainhira  laiha alternavita halo transformasaun hahú agora. Hanoin simples sira hanesan ne’e,  bele fanun no kili jerasaun hotu-hotu atu book-an hamutuk, hodi halo tranformasaun no diversifikasaun ekonomia atu hadi’ak périodu naruk estagnasaun, violasaun sistemátika ba regra boa-governasaun no transparénsia. Para ona drama, para ona hanai malun, para ona hauelok malun no para ona sei kotuk ba malun, tanba Timor-Leste presiza dunik atu avanca ba oin, la-depende ba ema ida no la-depende ba mina no gas. See ida ne’e kontinua maka, Timor-Leste nia dezenvolvimentu sei la util, no kontinua marka pasu (jalan di tempat no putar ke kiri dan putar ke kanan sama saja) hanesan agora dadaun ita asisti hamutuk.

Tuir dadus barak hatudu katak depois tiha 22 anos URA,  prioridade sira iha dezenvolvimentu nasionál prezisa dunik modu dezenvolvimentu ne’ebé extraordináriu no orientadu, liu-liu setór produtivu sira hanesan agrikultura, turizmu no setór indústria ki’ik sira seluk. Tanba ne’e, lalika preukupa demais ho palku hodi hasai, truka no trava malun. Tempu to’o ona no tempu mak agora,  Timoroan hotu Jerasaun A-Z apoiu malun ho brani aprezenta hanoin di’ak sira hodi hasan devér no responsabilidade hanesan tuir mai ne’e:  1). Hahu promove líder visinariu ne’ebé brani lídera prosesu sira ho extraordináriu atu halo Diversifikasaun ekonómika, Dezenvolvimentu kapitál umana, Dezenvolvimentu Infrastrutura, Konservasaun Natureza, Boa governasaun no rule of law, Empoderamentu joven no Kriasaun kampu ba servisu no mós relasaun rejionál no parseria sira ho lalais liu.  2). Hahu implementa polítika públika alternativa ne’ebé extraordinariu ho prinsípiu boa governasaun, akuntablidade no transparénsia. 3). Hahú Aselera transformasaun ba área produtivu sira ne’ebé bele hadi’ak direita moris populasaun nian. 4). Hahú halo korresaun ho forma alternativa extraordinariu no transversál, ba aktu sira ne’ebé trava dezenvolvimentu sustentável, atu instituisaun tomak bele sai efikás, responsavel no inkluziva liután.

Ikus liu, hakarak alerta katak, Orgulhu ho horiseik, mai harii aban iha agora, Tanba Dezafiu barak e bot hein hela ita. Labele dukur demais ho previlejiu sira, maibé tenki hatene aproveita previlejiu sira atu Timor-Leste Avante ba nafatin. *

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!