DILI, 21 juñu 2024 (TATOLI)—Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Maria Fernanda Lay, akompañadu husi bankada parlamentár ho komisaun A ne’ebé trata asuntu Justisa no Konstituisionál, sesta ne’e, simu audiénsia husi Ekipa Traballu Reforma Justisa hosi Governu hodi hato’o serbisu sira-ne’ebé hala’o ba órgaun soberania daruak ne’e, no ba oin lejislasaun barak ne’ebé hato’o hodi bele diskute no aprova.
Nia hateten, ohin PN hala’o sorumutu ho komisaun ne’ebé Governu kria atu halo reforma ba justisa, ne’ebé serbisu sira halo levantamentu iha diagnóstiku ne’e tenke halo hodi mai reprezetante povu nian iha PN hodi hatene informasaun saida mak atu halo ba oin.
“Ida-ne’e introdutóriu. Ho ida-ne’e, PN bele kria nia ekipa rasik, serbisu hamutuk hodi aselera prosesu sira-ne’e hotu. Ne’ebé, klaru, ami hein lei ne’ebé mai atu hadi’a hodi armoniza,” Prezidente Parlamentu Nasionál ne’e hateten ba jornalista sira hafoin ramata enkontru iha sala konferénsia Parlamentu Nasionál.
Koordenadora Grupu Traballu Reforma Setór Justisa, Lucia Lobato, hateten sira-nia parte simu konvite husi PPN, entaun iha ohin mai iha PN atu informa ba PPN ho xefe bankada parlamentár hotu no Deputadu membru komisaun A, hanesan oportunidade di’ak grupu traballu ida-ne’e husi parte Governu nian atu fahe informasaun kona-ba serbisu ida-ne’ebé mak ekipa halo daudaun to’o agora, liuliu liga ba lei sira-ne’ebé mak PN tenke aprova no balun altera.
Prosesu ida-ne’ebé mak la’o durante tempu hirak tuir mai atu haree baze legál ne’ebé mak ema hotu tenke tuir liuliu Governu, tribunál sira atu ba hasoru reforma justisa ne’ebé mak sai prioridade ba Governu Konstitusionál da-sia (IX).
Iha diskusaun di’ak ho PPN no bankada parlamentár sira-ne’e, ekipa informa progresu serbisu, hanesan faze serbisu dahuluk grupu nian ramata ho finalizasaun rekomendasaun ho roteiru ida-ne’ebé mak guia Governu atu implementa loloos reforma justisa.
“Ne’ebé, ita iha dokumentu rua importante. Ida, rekomendasaun balun no ida fali hanesan planu asaun anuál ne’ebé mak Governu prepara, atu Governu rasik tenke implementa buat lubun ida-ne’ebé mak hakerek ona iha roteiru ne’e rasik, ne’e mak prosesu ida ita hala’o daudaun,” nia dehan.
Nia sumariza, buat rua importante iha roteiru ne’e mak ida problema boot Timor-Leste enfrenta iha setór justisa, tuir analiza situasionál ne’ebé mak halo mak rekursu umanu ne’e husi númeru kuantidade mós menus tanba agora iha juíz ema na’in-28, produradór 34 no defensór públika 34 ba territóriu laran.
“Satán, ita ko’alia kona-ba kualidade. Se nia númeru kuantidade ki’ikoan ona ita atu ko’alia kualidade kontinua sai dezáfiu boot ba ita-nia Estadu. Ne’e mak ita halo esforsu oinsá mak hasa’e kapasidade ba ita-nia juíz, prokuradór no defensór. Agora dadaun ho programa espesializasaun ne’ebé sei halo besik mai, liuhusi reforma justisa ba iha ita-nia sentru formasaun ne’ebé mak fó formasaun ba sira,” nia hateten.
Ida, mak hahú rekruta joven timoroan sira-ne’ebé sira tenke tama iha universidade ho fakuldade direitu ida di’ak, hodi bele forma sira bainhira sira fila mai karik balun interrese bele mai serbisu sai profsionál iha área justisa nian.
Nia dehan, aspeitu seluk ne’ebé mak importante aponta husi relatóriu ne’e mak lei, nune’e iha lei lubun ida mak PN tenke aprova no lei lubun ida mós tenke halo alterasaun. no iha Governu ninia kompeténsia iha dekretu-lei lubun ida-ne’ebé Governu tenke tau atensaun ba.
Grupu traballu husi gabinete Primeiru-Ministru nian sei aprezenta mai Parlamentu Nasionál, lista lei ne’ebé PN tenke konsidera no atu aprova durante lejislatura ida-ne’e.
“Ida urjente atu aprova mak lei orden advogadu, tanba ita hatene katak ita-nia advogadu privadu ho nia eskritóriu iha ne’e barak hodi hala’o presta asisténsia ba timoroan sira-ne’ebé presiza apoiu, maibé seida’uk iha lei atu regula sira-nia atividade,” nia dehan.
Durante sorumutu ne’e, iha apresiasaun husi bankada parlamentár sira katak rekomendasaun no roteiru ekipa hato’o buat hotu di’ak, agora lei sira Governu haruka mai Parlamentu Nasionál (PN) sei haree.
“Ha’u husu tebe-tebes ba Deputadu sira atu hetan konsensu iha aprovasaun lei ba setór justisa, tanba bankada Governu, opozisaun hotu-hotu hakarak justisa ida di’ak. Bankada hotu-hotu liuhusi ukun hotu-hotu ona la’ós de’it agora Governu Konstitusionál da-sia mesak mak ukun ona,. Nune’e, husu Deputadu sira atu bele iha interrese komún ida atu bainhira aprova lei ruma atu reforsa ita-nia setór justisa. Hanoin, ohin, kompromisu di’ak ida mak ita hetan no hein katak ba oin kompromisu ne’e metin nafatin, nune’e ita aprova lei sira la’ós ba ema ida-rua nia interese. Maibé, justisa ba povu rasik mak hakarak no justisa ida ba besik liu povu no justisa bele halo povu hakslok bainhira tribunál foti desizaun,” nia hateten
Aleinde ne’e, nia dehan, aspeitu seluk importante mak kestaun infraestrutura ne’ebé ekipa tau mós iha roteiru.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
