DILI, 27 Agostu 2024 (TATOLI) – Múzika UNAMET “Hakotu Ba” ne’ebé koñesidu ho Oras To’o Ona mosu tanba reflete ba sofrimentu timoroan sira-nia luta ne’ebé naruk durante tinan 400-resin iha kolónia portugés nia tempu to’o mai okupasaun Indonézia iha tinan 24 nia laran.
Knananuk Hakotu Ba husi kompozitór José Filipe Ximenes ‘Zeca Smith’, ne’ebé kanta husi Grupu Lahane mai ho karáter tebe-tebe ne’ebé forte hodi fanu timoroan sira atu labele ta’uk bá vota iha Loron Konsulta Populár 30 Agostu 1999.
Liuhusi múzika ne’e hakarak atu husik hela mensajen ba povu sira iha momentu ne’ebá hodi bá vota. Tanba ne’e, Estadu Timor-Leste sei fó rekoñesimentu ba Grupu Lahane iha komemorasaun Loron Proklamasaun Independénsia Timor-Leste, iha 28 Novembru 2024, ba nia kontribuisaun liuhusi múzika rezisténsia ba luta ukun rasik-aan nian.
Iha entrevista ho Tatoli, kompozitór múzika Zeca Smith informa katak nia parte hato’o ona proposta ba Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, atu iha 30 Agostu, Loron Konsulta Populár ne’e fó rekoñesimentu Estadu ba membru Grupu Lahane hamutuk 13.
“Maibé, tanba Prezidente nia ajenda barak loos, entaun Xefe Estadu marka fali ba 28 Novembru 2024 mak sei fó Estadu nia rekoñesimentu ba Lahane Group”, Zeca Smith hateten iha estúdiu Farol.
Zeca mós relata oinsá nia bele hakerek múzika ida ne’e iha 1999, bainhira iha tempu instalasaun administrasaun United Nations Mission in East Timor (UNAMET) iha Timór hodi prepara ba Konsulta Populár. “Sira [UNAMET] buka grupu di’ak ida atu prepara múzika ruma ho nia aranjamentu liafuan no vokál ne’ebé di’ak atu kanta molok realiza Konsulta Populár hodi konvida timoroan hotu labele ta’uk atu ba vota iha 30 Agostu”.
Bainhira reprezentante UNAMET na’in-rua bá buka Zeca Smith iha rezidénsia Lahane Osidentál hodi husu atu prepara múzika ba Konsulta Populár, nia la hanoin buat seluk no simu ho kontente konvite ne’e, tanba ida ne’e oportunidade di’ak tebes atu konvida timoroan hotu bele bá vota.
Depoizde hasoru malu tiha ho reprezentante UNAMET, sira husik hela palavra balun ho versaun inglés depois halo tiha tradusaun ba tetun. Liafuan ne’e sai ona inspirasaun boot ida ba Zeca oinsá atu hakerek múzika ida di’ak ho karáter ne’ebé bele atrai povu hotu hodi bá vota, maibé la halo diskriminasaun ba ema ida.
“Palavra ne’e ha’u simu husi UNAMET maka sira husu bainhira hakerek múzika ba Konsulta Populár ne’e labele halo diskriminasaun ba ema ida. Múzika ne’e tenke halo atu konvida timoroan hotu atu bá vota ho konxiénsia”, eis-administradór Dili ne’e reitera.
Ho konvite ne’ebé nia simu, durante loron haat nian laran Zeca halo preparasaun maka’as, nia hahú hakerek lia-fuan sira ho ninia imajinasaun ba situasaun reál ne’ebé akontese iha momentu ne’ebá.
Bainhira nia prepara hotu liafuan sira, nia ritmu, aranjamentu, tonalidade, vokál, nia komesa bolu nia maun-alin sira hodi mai rona hamutuk múzika ne’e, inklui husu mós sira-nia ideia atu aumenta tan buat ruma hodi hafurak liután múzika “Hakotu ba” ne’e.
Bainhira sira rona, buat hotu di’ak no iha serbisu ida mak tenke halo atu deside sé mak sei kanta, tanba múzika ne’e halo ho aranjamentu orijinál Timór nian maka tebe-tebe. Nune’e nia deside kantór na’in-haat ho lian ne’ebé di’ak no kroat atu hananu múzika ne’e, atu fanu povu nia vontade bá vota. Sira mak Aida Soares, Anito Matos, Antoninho Soares no Zeca Smith rasik no membru seluk husi Grupu Lahane sai tokadór.
“Ami hahú ensaiu iha ha’u-nia uma oin. Bainhira ami kanta, ita-nia família, viziñu sira tanis, tanba múzika ne’e xoke tebes sira ho liafuan ne’ebé inspira atu konvida ema hotu-hotu tenke bá vota, liuhusi hili no fihir atu hakotu ita-nia terus”, salienta.
Durante ensaiu múzika ne’e, sira kanta ho segredu tebes, laiha ema ida maka akompaña sira, esetu família no viziñu. Bainhira sira-nia ensaiu perfeitu ona, UNAMET konvida sira atu bá kanta tanba momentu ne’ebá Ian Martin mai vizita Timór no sira aprezenta múzika ne’e iha UNAMET nia fatin, agora salaun INFORDEPE. “Malae sira mós tanis hotu, ne’e bele iha ona point ida katak múzika ne’e bele sai ona inspirasaun ida ba timoroan hotu”, nia relata.
Tuirmai Grupu Lahane bá halo gravasaun ba múzika ne’e iha Radio Republik Indonesia (RRI) iha tuku 10 kalan, liuhusi Alberto Alves nia esforsu no konsege finaliza múzika ne’e ho susesu. UNAMET mós husu sira atu halo nia vídeo, nune’e sira deside fatin foti filmajen iha Aileu, Seloi Kraik, tanba iha Dili komesa domina ona husi milísia sira.
Depoizde finaliza vídeo no grupu ne’e fila bá Dili mak hetan asaltu husi milísia sira, tanba iha momentu ne’ebá, iha Seloi Kraik, sira laiha ona dalan atu sees husi milísia sira nia asaltu ne’e. Maibé, iha membru milísia ida maka koñese Zeca Smith, tanba iha tempu ne’ebá nia serbisu hanesan mandór iha Aileu hodi tau-matan ba estrada sira.
“Membru milísia ne’e ne’e ha’u la koñese ona nia, maibé nia serbisu ho ha’u iha projetu nia laran. Entaun, husi milísia ida ne’e maka ami sai husi fatin ne’e hodi akompaña ami mai to’o iha pertigaan mak maluk milísia na’in-haat fila, ami mós tun ona mai Dili”, nia konta.
Hahú husi tempu ne’e, membru grupu idaidak komesa kuidadu aan ona, tanba hetan ona ameasa husi milísia sira to’o sira bá vota tenke tuir iha fatin ne’ebé seguru. Depoizde votasaun idaidak halai fahe malu. Membru lubuk ida halai bá Dare to’o malae INTERFET mai mak foin tun bá Dili.
Nia dehan ba prosesu luta ukun rasik-aan ne’e, ema hotu fó, uitoan ka barak, nia kontribuisaun, liuliu durante invazaun tinan 24 nia laran. “Hanesan ema kompozitór ba múzika Hakotu Ba ne’e tanba mai husi karáter ka figura ema ida ne’ebé hatene lala’ok funu no sofrimentu povu iha rai doben ida ne’e”.
“Ha’u-nia envolvimentu direta hodi akompaña prosesu luta ne’e hahú kedan iha 1975, ne’ebé akompaña maun sira kaer kilat iha ami-nia bairru iha postu ida naran De Feron iha Dili, ne’ebé agora koñesidu ho naran Leusari hodi fó apoiu ai-han ruma ba sira, tanba fatin ne’e sai mós postu FALINTIL nian atu sátan inimigu sira iha 1975. Iha momentu ne’ebá ami sei ki’ik, hanesan alin hodi apoia prepara netik buat ruma ba sira atu hemu no prepara hahán ruma ba sira hodi han, fase sira-nia ropa, nune’e sira [FALINTIL] bele prepara aan atu enfrenta situasaun ne’ebé difisil”, nia dehan.
Tempu la’o daudaun, iha situasaun difisil nian laran Zeca Smith mós fó ninia kontribuisaun hodi apoia dokumentu importante ruma hanesan Kartu Tanda Penduduk (KTP) ba FALINTIL no estafeta sira, tanba iha tempu ne’ebá nia ajuda serbisu administrativu iha sede suku Lahane Osidentál ne’ebé uluk hanaran kantor desa Lahane Barat hodi bele fasilita sira la’o iha Dili laran, nune’e fó informasaun ba gerilleiru sira iha ai-laran.
Zeca partisipa iha asaun lubuk ida hanesan eis-estudante STM hodi halo asaun kontra forsa indonéziu hodi hamosu agresaun fízika hasoru inimigu. Iha 1991, nia sai mós hanesan kuadru ba movimentu klandestina nian nu’udar vise-koordenadór juventude ba suku Lahane Osidentál mai to’o 1999. Sai mós hanesan membru Frente Polítika Interna (FPI) Dili nian no sempre partisipa iha enkontru nakukun iha fatin-fatin hodi organiza no fó korajen ba joven sira atu kontribui nafatin ba luta ukun rasik-aan.
Notísia relevante: Múzika UNAMET “Oras To’o Ona” fanu povu Timor-Leste hadeer
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
