DILI, 28 agostu 2024 (TATOLI)- Primeiru-ministru Kay Rala Xanana Gusmão kongratula Ian Martin, iha ámbitu komemorasaun loron Konsulta Populár ba dala-25 tinan ne’e, tanba bele lidera misaun UNAMET hodi nune’e timoroan bele deside nia auto-determinasaun iha loron Konsulta Populár, 30 agostu 1999.
“Obrigadu ba esforsu tomak husi UN haruka misaun UNAMET. Ida-ne’e importante tebes ba ami. Ita-nia povu terus ho rihun ba rihun. Ema rihun atus resin mate, tanba direitu sira-ne’e. Ita-nia povu sente katak ida-ne’e maka tempu loos ba sira atu hateten ba mundu katak rezisténsia ne’e ba ida-ne’e.Obrigadu ha’u nia belun Ian Martin, ita hotu hatene tempu-susar ne’ebé ita hasoru. Obrigadu belun sira hotu ne’ebé mai, hodi koopera ho Ian Martin, Tamrat Samuel ami harohan, ami presta omenajen ba imi hotu, la ho imi-nia tulun karik, ami sei nafatin buka ukun rasik aan. Tempu susar mai ami no ba Nasaun Unida rasik, no ba Komunidade internasionál,” Xanana Gusmão iha nia intervensaun bainhira halo abertura ba espozisaun feira komemorasaun loron Konsulta Populár ba dala-25, iha Estádiu Munisipál Dili, kuarta ne’e.
Xefe Governu ne’e hateten, Timor-Leste nia hakarak ba auto-determinasaun hahú 1983, tanba iha momentu ne’e Timor-Leste haruka proposta ida ba ba Prezidente Soeharto atu buka solusaun pasífika ba Timor-Leste nia problema liuhusi referendum.
“Ami tenke hein tinan sanulu resin neen, durante tempu ne’ebá. Ami hetan motivasaun husi lei internasionál ne’ebé rekoñese ita-nia direitu ba auto-determinasaun. Ita hotu iha kapasidade ba reziliénsia atu reziste,” Eis-líder rezisténsia ne’e relembra.
Xanana hateten, komemorasaun loron Konsulta Populár ba dala-25 ba tinan ida-ne’e importante tebes ba tanba hanesan selebrasaun ida hodi dedika espesiál ba martír sira.
“Ida-ne’e mak espresaun ida-ne’ebé sira bele hatudu la’ós de’it ba ita-bo’ot nia prezensa iha ne’e, ohin maibé ba mundu, ba sira nia inan-aman, ba katuas no ferik ne’ebé husik hela nasaun independente ida-ne’e ba sira. Ita la iha buat barak liu atu halo maibé aproveita okaziaun ida-ne’e, selebrasaun ida-ne’e hanesan onra ida ba ita-nia povu tanba ita-nia povu mak éroi loloos hosi independénsia ida ne’e,” Xanana rekoñese.
Xefe Governu dehan, komemorasaun Konsulta Populár ba tinan ida-ne’e, membru Governu barak sira hotu agora iha Postu administrativu sira tanba festa ne’e povu nian.
“Selebrasaun ida-ne’e ba povu no selebrasaun ida-ne’e povu nian. Sira halo duni. festa ida ne’e merese halo ba povu sira no sira merese atu hetan rekoñesimentu atu rekoñese aten-brani. Sira hotu nia komitmentu atu sakrifika sira nia vida rasik hodi hetan nasaun independente,” nia haktuir.
Iha biban ne’e mós Xanana kongratula povu Timor-Leste tanba hatudu aten-brani fó aan ba mate hodi konkista auto determinasaun.
“Obrigadu barak ba imi belun doben sira. Ami sente onradu atu iha memória, agora ami kuda fini sira istória nian iha memória labarik sira-nian, joven sira-nian. Sira balun sei labarik iha 1999 no balun depois de 1999 mak moris,” nia kongratula.
Líder ezekutivu ne’e dehan, dala ruma joven sira la komprende pasadu, tanba ne’e maka obrigadu Ian Martin ba hakerek livru ida ne’e no ba tradusaun tetúm kona-ba prosesu auto-determinasaun iha 1999.
“Ami sei aproveita oportunidade ida-ne’e atu haruka ba ema hotu-hotu liuliu ba eskola sira, ba universidade sira ba estudante sira atu estuda, hodi fó hanoin ba sira katak sé ita agora independente, iha pasadu atu hetan ida-ne’e susar tebes,” nia haktuir.
Eis-Komadante Ein-xefe FALINTIL ne’e hateten, iha pasadu ne’e sira-nia inan-aman mak halo, husi sira-nia avó sira.Sé joven sira agora tau ida ne’e iha sira nia hanoin, iha sira-nia ulun iha sira-nia isin mak istória ne’e sei buras nu’udar sidadaun Timor-Leste.
“Hafoin 22 de maio 2002 ita restaura ita-nia independénsia ita sei nasaun ne’ebé frajil no nasaun ida-ne’ebé ki’ak tebes, prosesu ida-ne’ebé susar, maibé ami sei koko buat hotu, ami sei kontinua atu haruka mensajen ida-ne’e ba foin-sa’e sira, atu hanoin kona-ba mehi ne’ebé sira nia inan-aman, sira-nia avó sira tempu ne’ebá mehi ona atu sira koopera hodi partisipa iha dezenvolvimentu nasaun ida-ne’e nian. Mehi ida husi pasadu, husi sira-nia inan-aman, husi avó sira mehi ne’e,” Xanana afirma.
Líder nasionál ne’e hateten, selebrasaun Konsulta Populár ba tinan-25 ne’e importante tebes. La’ós selebra de’it Dili, iha postu administrativu tomak. Barak mate tiha ona. La ho sentimentu, sira balun laiha sentidu ksolok independénsia nian.
“Ita sei iha prosesu ida-ne’e. komunidade internasionál, belun sira husi nasaun barak, sira oferese, sira-nia amizade atu ajuda ita harii nasaun ida iha ne’ebé laaiha ema ida husik hela kotuk no hala’o kna’ar ida ne’ebé susar, fasil tebes atu dehan laiha ema ida husik hela iha kotuk,” nia dehan.
Tanba bainhira ita halo servisu bo’ot iha foho ba área rurál katuas sira mai hasoru hamlaha, uma laiha.
“Ida-ne’e mak sai problema ba ita no problema ba Estadu, Timor-Leste atuál halo buat hotu hodi servi povu, nune’e povu bele dehan buat ruma bele sente katak ukun aan ne’e iha duni signifikaita presiza halo reflesaun pasadu nian, maibé oportunidade di’ak ida atu iha mós reflesaun ida kona-ba buat ne’ebé seidauk halo no reflesaun ba futuru ne’ebé ita hakarak kria ba povu, ba povu eroiku Timor-Leste,” nia konklui.
Iha fatin hanesan, Ministru Administrasaun Estatál Tomás do Rosário Cabral, hateten, komemorasaun tinan 25 Konsulta Populár ba tinan ida-ne’e partisipa husi Sekretariu Jerál ONU António Guterres ne’ebé uluk hanesan Primeiru-ministru Portugal, Ian Martin nu’udar eis-Xefe UNTAET inklui entidade balun tan.
Governante ne’e dehan, tema ba selebrasaun tinan ne’e mak komemora Konsulta Populár ne’ebé povu rasik mak deside desizaun ba libertasaun país. Tema ida-ne’e atu refleta, atu oferese omenajen ba povu, tanba povu mak determina ita-nia liberdade ida-ne’e.
Nia dehan, iha ámbitu komemorasaun Konsulta Popular ba dala-25 ne’e selebra hotu iha territóriu nasionál.
Nia esplika, komerasaun konsulta populár ba dala-25 ne’e realiza hotu iha munisípiu no postu administrativu iha territoriu nasionál.
“Iha Dili ohin ita hahú abertura feira no dansa kulturál hahú ohin to’o dia 31 agostu ne’ebé partisipa husi grupu barak, maibé iha munisipiu no postu administrativu sira iha feira, iha mós atividade jogu desportu komunitáriu no seluk seluk tán, tanba ita hatene eventu ida ne’e festa populár,” nia dehan.
Governante ne’e akresenta, iha ámbitu komemorasaun tinan 25 Konsulta Populár tinan ne’e Governu serbisu hamutuk ho komite 25 atu loke filme rezisténsia nia to’o Konsulta Populár 1999 ba loke iha munisipiu no postu sira.
Jornalista: Natalino Costa
Editór : Rafael Ximenes de A. Belo
