DILI, 21 novembru 2024 (TATOLI)–Sentru Nasionál Chega!, Institutu Públiku (CNC, I.P), hamutuk ho Grupu Traballu Buka Labarik Lakon no Grupu Traballu husi organizasaun sosiedade sivíl sira iha Indonézia, kinta ne’e, lori fila ona timoroan na’in-lima ba família.
“Iha tinan 2024, ita sei hala’o fali reunifikasaun familia nian hodi halibur labarik lakon na’in-lima ne’ebé namkari iha Indonézia laran tomak. Atividade reunifikasaun ne’ebé sei hala’o durante semana ida resin nia laran, sei kontein série atividade enkontru nian ho família sira inklui reprezentante Governu ne’ebé mak antes ne’e envolve ona iha programa ida-ne’e, no vizita sira nia rai moris fatin, hahú husi loron 19 novembru to’o 01 dezembru 2024,” Diretór Ezekutivu CNC, I.P, Hugo Maria Fernandes, informa iha salaun CNC, Balide.
Ema na’in-lima ne’e mai husi Sulawesi, Jawa no Makasar. Programa ne’e hanesan inisiativa ne’ebé CNC realiza desde 2017 to’o tinan ne’e hamutuk 106. Ema sira ne’e Tentara Indonézia lori hanesan Tentara Bantuan Operasi (TBO) no to’o ohin loron balun idade 40 ba leten.
“Sira na’in-lima iha ne’e durante loron-10 no ohin to’o aban hahú bá ida-idak nia família hodi halo tuir lisan balun tanba entre na’in-lima, ida mak família hanoin mate ona no halo ona nia rate. Entaun, presiza halo tuir no loron 29 mai konsentra fali iha Dili nune’e fila bá família hanesan oan, beioan, enkuantu nia kaben iha Indonézia,” nia akresenta.
CNC no organizasaun barak fó apoiu finanseiru ba viajen husi Indonézia mai Timor-Leste inklui vizita família iha munisípiu.
“Ida-ne’e serbisu kolaborativu no fó osan iha ne’e hodi uza vizita família durante loron-10. Ha’u bele ko’alia CNC nia parte maibé tinan-ida mínimo $25.000 to’o $30.000. Ita tinan-tinan tau osan hodi buka no lori fila, balun ita fó kolega sira iha Indonézia hodi buka sira,” nia katak.
Notísia relevante : CNC, I.P husu Governu no PN ratifika konvesaun ema lakon
Iha Indonézia daudaun labarik rihun ba rihun ne’ebe orijen husi Timor-Leste (oras ne’e adultu ona) no seidauk hasoru sira-nia família durante maizumenus tinan-40 nia laran tanba hetan foti forsada husi militár Indonezia durante konflitu pasadu iha Timor-Leste husi períodu 1975 to’o 1999.
Inan-aman sira iha Timor-Leste sei kontinua buka hela sira-nia oan iha Indonézia. Esforsu espesiál sira tenke halo atu ajuda halibur fali sira ho sira-nia família iha Timor-Leste.
Fenómenu ne e hakerek ona iha relatóriu Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun Timor-Leste (CAVR) no Komisaun Lia-loos no Amizade (CVA) entre Govemu Indonézia no Timor Leste. Indonézia fó sai ona Dekretu Prezidensiál 72/2011 hodi halo tuir CVA nia rekomendasaun sira, maski to’o oras ne’e seidauk iha pasu signifikativu ruma hodi buka tuir labarik sira ne’e hotu.
Desde tinan 2013, grupu traballu husi organizasaun sosiedade sivíl sira iha Indonézia nomós iha Timor-Leste buka tuir ona Labarik lakon no sira-nia família, ne’ebé mak konsege dokumenta ema hamutuk na’in-203 hodi halo ona verifikasaun, no ema hamutuk na’in-106 maka tuir ona vizita reunifikasaun ho sira nia família iha Timor-Leste.
Perfil badak husi partisipante reunfikasaun 2024
1. Adolfo Laurenjera
Adolfo, moris iha Same 1967. Ninia infánsia marka ho funu iha 1975- 1976. Bainhira nia kiik, ema obriga nia atu sai TBO hodi lori kilat-musan no foos iha udan-boot nia laran. Iha tinan 1977. Adolfo hahú tuir tropa Indonézia sira husi Unidade 712, ne’ebe mak sempre muda nia bá-mai hodi ikus rezulta nia to’o iha Indonézia ho ró karga Batang Hari. Viajen ne’ebé nakonu ho parajen sira lori nia ba Bitung, hafoin hela iha Asrama 712 iha Manado. Bainhira nia sei iha eskola sekundária iha tinan 1987, nia ativu joga voleiból no to’o reprezenta rejiaun iha Porda (Pekan Olahraga Daerah/Semana Desportu Rejionál). Liuhusi desportu ida-ne’e fó oportunidade ba Adolfo hodi hetan atinjimentu oin-oin inklui aleija, hanesan liman-fuan tohar. Dadaun, Adolfo serbisu nafatin iha PT Royal Coconut no hela ho nia kaben, oan no bei-oan sira.
2. Lekiloi
Lekiloi moris iha tinan 1967 iha Berkoli. Bainhira kiik, Lekiloi sempre tuir ninia avo-feto, ajuda nia avo-feto hodi kuda batar no fore-mungu iha tinan 1975 Lekiloi nu’udar alunu klase dahuluk iha eskola primária portugés ida. Iha tinan ne’ebé hanesan Indonézia hahú invade Timor, no Lekiloi tenke halai ho nia inan-aman, avo no maun-alin na’in-rua seluk ba ai-laran. Iha tinan 1977 tropa Indonezia (TNI) bolu ema hotu iha ai-laran atu fila bá ida-idak nia k’nua, nune’e Lekiloi ho nia família fila hikas ba Berkoli no hela iha igreja ne’ebé kontrola husi tropa Indonézia Batallaun 721. Durante hela iha igreja, pesoál Batallaun 721 na’in-ida (nia naran haluha ona) konvida Lekiloi atu tuir nia ba ai-laran (TBO). Lekiloi mós tuir sa’e ba foho Matebian hodi lori kilat musan, foos no bee. Iha tinan 1978 Lekiloi tuir fali membru Bataliaun 721 foun ho naran Yusuf. Iha tinan 1979 tropas 721 retira tiha, Lekiloi mos la’o tuir Yusuf liuhusi Viqueque hodi to’o iha portu Laga nian iha ne’ebá ema haruka Lekiloi atu tuir ba Sulawasi.
Bainhira to’o iha Indonézia, Lekiloi hela iha kazerna (asrama) Militar Pinrang, Parte Súl iha Sulawesi. Nia hela iha ne’eba kuaze tinan-ida no ajuda tau-matan ba jardín ne’ebé besik ho dormitóriu asrama nian. Iha tinan 1980/1981 nia muda ba Palopo, Yusuf nia aldeia, no serbisu tau matan ba plantasaun ai-funan sira. Iha tinan 1983 Yusuf mate, nune’e Lekiloi hela iha uma Haji, no Haj aida ne’ebé ikus-mai sai nia inan-aman hakiak (adotivu). Iha ne’eba Lekiloi hahu tau-matan ba nia inan-aman hakiak nia plantasaun kakau. Iha tinan 1989 nia kaben ho ema Bugis ida ne’ebé iha relasaun ho nia inan-aman hakiak, hodi hetan bensaun ho oan na’in-haat.
Oan daruak mate ho idade fulan 3. Iha tinan 2001 nia feen mate tanba moras no iha tinan 2003 Lekiloi kaben hikas ho ema Masamba ida no muda ba hela iha Masamba to’o agora, no serbisu nu’udar ojek/motorista online no kuda ema seluk nia natar ho sistema fahe lukru. Iha tinan 2014-2016, Lekiloi ho nia oan na’in rua muda ba Ambon hodi serbisu fura osan-mean iha mina komunidade sira nian. iha Dezembru 2023 nia feen mate hafoin sofre moras stroke durante tinan-haat nia laran.
3. Fernando (Besekai)
Fernando Besekai moris iha tinan 1963 iha aldeia Baioli, Baukau. Nia nu’udar oan dalima husi maun-alin na’in neen no alunu iha eskola bázika durante períodu kolonial portugés to’o klase 3. Durante funu sivil nia tiu ida hola parte iha Apodeti. Durante invazaun Indonézia iha tinan 1975, nia membru familia sira hotu halai ba ai-laran hodi subar. Ninia maun ida hola parte iha Fretilin Fernando hetan kaer hosi tropa Indonézia sira bainhira nia sai hosi subar fatin no depois lori nia ba sidade Baukau hodi kontrata nia atu tein iha dapur públiku Brigada Infantaria 17 Siliwangi nian Brigada ne’e halo nia sai nu’udar TBO ba unidade aérea batallaun 330 ne’ebe mai hosi Bandung, Java Osidental. tha ne’eba nia serbisu nu’udar tradutór no aprezentadór rádiu nian.
Iha tinan 1979, tanba ninia edukasaun paradu kauza husi funu armada rua, nia deside atu simu oferesimentu husi tropa ida husi unidade aérea batallaun 330 atu bá Indonézia hodi kontinua ninia edukasaun. Tropa ne’ebé konvida Fernando ne’e nu’udar soldadu ho pozisaun kiik ho ekonómia ne’ebe limitadu. Nune’e bainhira nia to’o iha Indonézia nia mehi atu kontinua nia eskola la konsege atinji, no nia muda nia objektivu hodi sai hanesan tékniku billiards iha Indonézia hodi kontinua buka moris to’o ikus mai nia para serbisu tanba nia kondisaun matan ne’ebe mak hahú fraku. Agora daudaun nia iha oan na’ in 3 hosi nia kazamentu ho nia feen dahuluk ne’ebé mate ona, no nia kaben fali ho feen daruak ne’ebe maka serbisu nu udar profesora, sira aluga uma hodi hela hamutuk ho nia oan dahuluk no nia kaben no bei-oan nain 4 iha Soreang, distritu Bandung.
4. Fabião Viegas Tilman
Fabião, moris iha tinan 1978 iha Aldeia Tapo, Bobonaro, no pasa nia infánsia sira hodi halo to’os. Fabião nia edukasaun nakonu ho memoria oin-oin, hahú kedas hosi eskola bázika iha Tapo to’o eskola pre-sekundária iha Maliana, maibé hirak ne’e tenke para tanba konflitu ho nia belun ida ne’ebé halo bullying ba nia. Hafoin para eskola, nia hahú fa’an tais hodi ikus to’o iha Dili hodi ajuda nia nia aman hakiak (timor
oan ida) ne’ebe serbisu nu’udar karpinteiru. Moris lori nia ba fatin oioin, inklui involve iha TNI (uluk ABRI) Batallaun 712 hanesan TBO ho idade 13. Nia konsege serbisu iha dapur inklui tau matan ba armazén kilat nian, no ikusmai lori ba Sulawesi Norte ho promesa atu haruka nia ba eskola. Maski nakonu ho luta, nia troka família adotiva dala tolu, Fabiao konsege remata eskola vokasionál ho esperiensia nu’udar atleta korredor no iha tempu hanesan kontinua serbisu hodi buka osan. Hafoin eskola vokasionál, nia serbisu iha fatin oioin. Fabiao mos hanesan xefe ba sindikatu ida no hetan demisaun tanba luta ba direitu membru sindikatu sira nian. Agora, Fabiao serbisu nu’udar ojek/motorista online hodi suporta nia feen nia negósiu uma-laran.
5. Celestina Tince de Maria Gayo
Tince, moris iha tinan 1981, no ba Indonézia iha tinan 1998, ho idade 16. Iha inísiu, nia halo serbisu hanesan tau matan ba señor ida ne’ebe serbisu iha postu nia oan, maibé moris nakfilak ba mehi aat ida bainhira Tince hetan torturasaun no kuaze atu sai vítima ba violasaun. Iha injustisa nia laran, Tince kontinua moris ho fiar iha Maromak. Hafoin sai hosi situasaun ida-ne’e, nia serbisu ho saláriu ki’ik maibé nia agradese nafatin. Bainhira Timor-Leste ukun-an, nia lakon kontaktu total ho nia família, maibé nia nafatin fiar katak Maromak mak orienta nia hakat sira iha moris ida ne’e. Iha tinan 2001, nia hetan serbisu ida iha Jakarta, maske nia iha dúvida kona-ba intensaun sira hosi ema ne’ebe oferese serbisu ba nia maibe Tince nafatin hakat ba oin ho orasaun no aten-barani. lha tinan 2009, nia muda ba Manado, hasoru ema di’ak sira, no hahů hari’i fali kontaktu ho nia família. Tince nia viajen moris nian nakonu ho dezafiu sira, inklui akuzasaun falsu sira hasoru nia iha Jambi 2021. Agora, nia sai nu’udar Prezidente Feto Katolika Indonézia nian iha área bem-estar no liturjia igreja nian.
Jornalista : Osória Marques
Editora : Julia Chatarina





