DILI, 27 Abríl 2025 (TATOLI)—Xefe Estadu Timor-Leste, José Ramos Horta no Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEC, sigla portugés), Beandito Freitas, reperzenta Timor-Leste hodi partisipa iha serimónia Fúnebre Papa Francisco nian liuliu iha serimónia haloot Santu Padre nia mate-isin iha Bazílika Santa Maria Maggiore iha Roma, iha sábadu (26 Abríl 2023) ne’e.
Notísia Relevante: Papa Francisco: Imi mak Kristu nia mina-morin no evanjellu nia morin
Estadu Timor-Leste reprezenta Povu Timor-Leste hodi hatudu omenajen ikus Papa Francisco bia falesimentu no hatudu Povu Timor-Leste nai domin Papa Francisco ne’e iha 09-11 Setembru 2024 hala’o vizita Estadu no vizita pastorál iha Timor-Leste.
Iha vizita Estadu ne’e, iha 09 Setembru 2024 ne’e, Papa Francisco hala’o enkontru ho Prezidente Repúblika, sosiedade sivíl no korpu diplomátiku sira iha palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, bairru Pite, Dili.
“Iha buat ida-ne’ebé ha’u hakarak dehan ba imi, laiha testu diskursu nian, maibé ha’u lori iha ha’u-nia laran. Rai ida-ne’e furak maibé ha’u husu, saida mak furak-liu iha nasaun ida-né’e? Rai ne’e (Timor-Leste) nia furak-liu mak Povu! Haree povu didi’ak, hadomi imi-nia Povu ba, halo Povu sai boot no buras! Povo ida né’e murak! Murak! Iha oras balun nia laran, hahú husi ha’u to’o mai, ha’u haree oinsá Povu espresa nia aan, imi-nia povu espresa-aan ho dignidade no ksolok. Povu ida-ne’e, povu ksolok-na’in,” Papa Francisco hato’o iha nia diskursu.
Tanba ne’e, iha Papa Francisco nia falesimentu ne’e, Agência TATOLI públika hikas Papa Francisco nia diskursu ba autoridade Timor-Leste, sosiedade sivíl no korpu diplomátika sira; Diskursu kompletu mak hanean tuir mai ne’e;
PAPA FRANCISCO NIA DISKURSU
Senhor Prezidente,
Senhor Primeiru-Ministru,
Distintus Membrus Governu ho Korpu Diplomátiku,
Senhor Cardeal,
senhores Bispus,
Reprezentantes Husi Sociedade Sivil,
Senhoras ho Senhores!
Ha’u agradese akollimentu delikadu nakonu ho ksolok iha rai furak Timor-Leste ida-ne’e; ha’u agradese Señor Prezidente José Ramos Horta nia liafuan midar ne’ebé foin hato’o mai ha’u.
Iha ne’e, Ásia ho Oseania kona malu, nune’e mós iha né’e Asia ho Oseania hasoru malu ho Europa, jeografikamente dook, maibé besik tan ba kna’ar ne’ebé Europa hala’o iha rai hirak ne’e, durante tinan 500 ikus liu ba–ha’u la ko’alia kona-ba pirata olandez sira! Loos duni, misionáriu dominikanu sira-ne’ebé to’o uluk iha né’e mai husi Portugal iha sekulu XVI, lori Katolisismu ho dalen portuges; ida ikus ne’e, hamutuk ho tétun, mak ohin loron Estadu nia dalen ofisiál rua.
Kristianizmu, ne’ebé moris iha Azia, to’o iha kontinente Azia nia rai rohan hirak ne’e, liuhusi misionáriu Europa sira, hodi hatudu Kristianizmu nia vokasaun universál, no Kristianizmu nia kapasidade atu hadi’a-aan la’o hamutuk ho kultura oioin ne’ebé la hanesan; wainhira kultura hirak ne’e hasoru malun ho Evanjellu, sira hetan sinteze foun ne’ebé aas liu no kle’an liu. Kristianizmu inkultura-een, nia hako’ak kultura sira seluk nu’udár ninian rasik, no iha kultura hirak ne’e, nia hako’ak rituál oioin ne’ebé povu orientál sira prátika.
Loos duni, kristianizmu nia dimensaun importante ida mak inkulturasaun Fiar (Fé) nian. Fiar (Fé) ida-né’e mak evanjeliza fali kultura. Buat rua ne’e importante ba moris sarani: inkulturasaun Fiar (Fé) no evanjelizasaun kultura. Fiar (Fé) ida-né’e la’ós fiar ideolojiku, maibé Fiar (Fé) ida-ne’ebé kuda nia abut iha kultura.
Rai ida-ne’e, hakmook ho foho, ai-laran no rai tetuk, ho tasi furak hale’u, no tuir buat ne’ebé ha’u bele haree ona, riku iha buat oioin, ai-fuan barak ho ai oioin… Maske iha buat hirak né’e hotu, rai ida-ne’e liu ona husi faze doloroza ka tempu terus ida to’o foin lalais né’e. Rai ida-ne’e moris konvulsaun ho violénsia, ne’ebé dalabarak akontese, wainhira povu ida buka independénsia totál, no hetan de’it mak ema nega no taka dalan hasoru ukun rasik aan.
Notísia Relevante: Papa Francisco: Kuidadu ho lafaek sira-ne’ebé hakarak muda imi-nia kultura
Husi 28 Novembru 1975 ba to’o 20 Maiu 2002, katak husi deklarasaun independénsia to’o restaurasaun definitiva, Timor-Leste moris tinan barak iha kalváriu, terus no susar. Timor-Leste terus! Maibé, rai ida-ne’e hatene hamriik fila-fali hodi hetan dalan ba dame, no hahú faze dezenvolvimentu foun ida, atu hetan kondisaun moris di’ak-liu, no valoriza rai ida-ne’e ho nia rekursu naturáls ho rekursu umanu ne’ebé murak-nabilan no mós, iha nivel hotu-hotu.
Mai ita hato’o agradesimentu ba Na’i Maromak, tanba maske hakur liu tempu dramátiku tebe-tebes iha imi-nia istoria, imi nunka lakon esperansa. Ikus mai, liu tiha loron nakukun no susar, loromatan foun pás no liberdade sa’e duni.
Atu konsege objetivu importante hirak né’e, imi hetan tulun boot husi imi-nia fé ne’ebé abut metin, nu’udár São João Paulo II fo hanoin durante nia vizita mai imi-nia rain. Iha nia omilia, iha Tasi-Tolu, nia fo hanoin katak ema katoliku sira iha Timor-Leste iha “tradisaun ida, no tuir tradisaun ida-né’e, vida familia, edukasaun no kostume sosiál sira-nia abut kle’an no metin iha Evanjellu”; tradisaun ida-ne’ebé “isin-klamar ida ho Bem-aventuransa, liafuan ksolok sira-nia hanorin no nia espiritu”, riku ho “konfiansa haraik-aan ba Maromak, mizerikordia ho perdaun, no wainhira presiza, terus ho pasiénsia iha tempu susar” (12 Outubru 1989). Haklaken lia ida-né’e ba loron ohin, ha’u bele dehan katak, imi povu terus-na’in, maibé matenek iha terus laran.
Ko’alia kona-ba ida-ne’e ho atensaun espesiál, ha’u hakarak hanoin fali no hahí imi-nia esforsu badinas atu hetan rekonsiliasaun tomak ho imi-nia maun-alin Indonésia sira; atitude ne’ebé hetan nia bee-matan inan kmóoo iha Evanjellu nia hanorin sira. Imi hamriik metin kaer esperansa, maske iha susar laran no tanba imi-nia povu nia karáter no imi-nia Fé, imi hakfilak terus ba ksolok.
Maromak iha Lalehan leten aas bá haraik grasa atu iha situasaun konflitu iha rai barak iha mundu buka pás mak manán nafatin. Loos duni, unidade aas-boot liu konflitu; pás husi unidade boot liu konflitu. Atu hetan ida-ne’e, ita ema presiza mós purifikasaun memória, atu bele kura kanek sira, no hasoru ódiu ho rekonsiliasaun, hasoru konfrontasaun ho kolaborasaun. Kapaas tebes ko’a-lia kona-ba “polítika lolo-liman” ne’ebé intelijente, la’ós bilán. Lae! Tanba wainhira ida-ne’ebé lolo-liman haree iha traisaun, nia hatene oinsá hakaas-aan, oinsá halo sasán la’o nafatin ba oin.
Eventu seluk ida-ne’ebé ita hahí, mak iha loron aniversáriu independénsia nasaun ida-né’e nian ba da-20, imi inkorpora Deklarasaun kona ba Fraternidade Umana nu’udar dokumentu nasionál, tanba ne’e ha’u agradese ba ita, Señor Prezidente. Ha’u assina Deklarasaun né’e hamutuk ho Imam-Bot Al-Azhar nian, iha Abu-Dhabi. Nu’udár Deklarasaun ne’e rasik hakarak, imi inkorpora dokumentu ne’e nu’udar dokumentu nasional, atu bele adota no inklui iha kuríkulu eskola nian. Ida-ne’e importante tebe-tebes.
Nune’e mós, ha’u hakarak fó aten barani ba imi atu kontinua, ho konfiansa foun, harii ho matenek no konsolida imi-nia Repúblika nia instituisaun sira atu sira ekipadu didi’ak atu serbí Povu Timor-Leste, no atu sidadaun sira bele sente katak instituisaun sira-né’e reprezenta sira didi’ak duni.
Oras ne’e, orizonte foun ida nakloke ona iha imi-nia oin, kalohan laek, maibé ho dezafiu foun atu hasoru, no problema foun atu rezolve. Tanba ne’e, ha’u hakarak husu ba imi, atu Fé ne’ebé uluk leno dalan na tahan imi, kontinua fó nafatin inspirasaun ba imi-nia prezente no imi-nia futuru. “Atu imi-nia Fé sai imi nia kultura”, katak imi-nia Fé mak sai sasukat leno dalan ba kritériu, projetu no buat ne’ebé imi hili, tuir dalan Evanjellu nian.
Iha kestaun atuál oioin nia leet, ha’u hanoin kona-ba fenómenu imigrasaun, ne’ebé sempre sai indikadór valorizasaun rekursu ne’ebé insufisiente ka la natoon, no inadekuadu; ha’u hanoin mós kona-ba difikuldade atu fó servisu ba ema hotu-hotu, servisu ne’ebé fó saláriu justu no bele garante ba família sira rendimentu ida-ne’ebé la’o tuir sira-nia nesesidade báziku. Dalabarak fenomenu imigrasaun la’ós fenomenu esternu ida. Pur ezemplu, iha Itália, iha imigrasaun ida husi sul ba norte, iha ne’ebá iha rejiaun tomak ida iha sul ema atu laiha ona.
Ha’u hanoin mós kona-ba ki’ak, ne’ebé ita bele haree iha zona rurál barak, no nu’udár konsekuénsia, iha nesesidade atu buka asaun koletiva ba longu prazu, ne’ebé tau hamutuk esforsu oioin ho lideransa husi setor hotu-hotu- ivil, relijiozu no sosiál, atu buka solusaun ba problema ki’ak no fó alternativa viavel ba imigrasaun.
Ikus liu, ha’u hanoin kona-ba situasaun sira-ne’ebé ita bele konsidera nu’udár kanek sosial, hanesan foinsa’e sira hemu alkól barak-liu. Halo favór ida, tau atensaun boot ba kestaun ida-ne’e! Fó ideál ka valór ba joven sira atu la’o tuir, atu sira halai sai husi lasu sira-ne’e! Depois, iha tan fenómenu joven sira tama ba gang balun, ne’ebé hetan matenek iha arte marsiál, maibé em vez de uza matenek ida-ne’e hodi defende sira-ne’ebé kbiit laek no labele defende aan, uza fali matenek ne’e nu’udár okaziaun atu hatudu podér violénsia nian ne’ebé halo aat no lakon lalais de’it.
Ita mós labele haluha fenómenu labarik no adolsente barak ne’ebé ema hakanek sira-nia dignidade. Né’e fenómenu ida-ne’ebé mosu iha mundu tomak. Ita hotu iha obrigasaun atu komporta ho responsabilidade no halo buat hotu ne’ebé ita bele atu evita abuzu hotu-hotu, no garante tempu moris labarik nian ne’ebé saudavél no hakmatek ba ita-nia ema liliu labariok sira hotu.
Atu rezolve problema sira-ne’e, no atu konsege hetan jestaun di’ak-liu ba rekursu naturál nasaun liuliu rezerva mina-rai ho gás, ne’ebé bele oferese posibilidade dezenvolvimentu boot ne’ebé ita seidauk haree presiza tebe-tebes prepara didi’ak, ho formasaun apropriadu, sira-ne’ebé aban bainrua sei sai klase dirijente nasaun nian, iha futuru ida-ne’ebé sei la kle’ur tan. Ha’u gosta rona buat ne’ebé Señor Prezidente foin dehan mai ha’u kona-ba edukasaun iha né’e. Nune’e, sira sei bele kaer instrumentu hotu-hotu ne’ebé presiza atu dezenvolve planu longu prazu ida-ne’ebé foka de’it ba interrese bem komum nian.
Igreja oferese ninia dutrina sosiál nu’udár baze ba prosesu formativu ida-ne’e. Igreja nia dutrina sosiál ne’e baze ida importante no kredível; bele harii abordajen matenek espesífiku sira iha dutrina sosiál ida-ne’e nia leten, atu verifika abordajen matenek sira-ne’e favorese duni dezenvolvimentu integrál ka lae, ka abordajen matenek sira-ne’e mak sai fali obstakulu ne’ebé prodús dezigualdade ne’ebé ita ema labele simu, tanba nia rezultadu ema barak mak hela ba kotuk ka soe hela ba ninin. Igreja nia dutrina sosial la’ós ideolojia; nia baze mak fraternidade. Dutrina sosiál né’e tenke favorese no favorese duni povu sira-nia dezenvolvimentu, liuliu dezenvolvimentu ba sira-ne’ebé ki’ak-liu.
Maske nuné’e, maske problema la falta hanesan akontese ba povu hotu-hotu iha tempu hotu-hotu ha’u ezorta imi atu kaer metin konfiansa, no atu loke matan hateke nafatin ba futuru ho fuan nakonu ho esperansa. Iha buat ida-ne’ebé ha’u hakarak dehan ba imi, laiha testu diskursu nian, maibé ha’u lori iha ha’u-nia laran.
Rai ida-ne’e furak maibé ha’u husu, saida mak furak-liu iha nasaun ida-né’e? Rai ne’e (Timor-Leste) nia furak-liu mak Povu! Haree povu didi’ak, hadomi imi-nia Povu ba, halo Povu sai boot no buras! Povo ida né’e murak! Murak! Iha oras balun nia laran, hahú husi ha’u to’o mai, ha’u haree oinsá Povu espresa nia aan, imi-nia povu espresa-aan ho dignidade no ksolok. Povu ida-ne’e, povu ksolok-na’in.
Imi povu foinsa’e ida. Ha’u la ko’alia kona imi-nia tinan kultura no istória ne’ebé antigu duni, maibé tanba populasaun Timor-Leste nian 65% seidauk halo tinan 30. Ha’u hanoin hela kona ba rai rua iha Europa ne’ebé media tinan nian mak tinan 46 ho 48. Iha imi nia rain, 65% husi populasaun tinan seidauk 30.
Ita bele dehan media tinan nian, kala tinan 30, menus uitoan karik. Ne’e rikusoin bot ida. Númeru ida-ne’e hatudu katak fatin atu halo investimentu boot liu mak edukasaun. Ha’u kontente ho buat ne’ebé ha’u rona husi Señor Prezidente, no buat ne’ebé imi halo daudaun. Kontinua ba oin!
Ha’u hanoin iha ona universidade barak, dalaruma barak-liu tiha karik, no eskola sekundária barak ne’ebé ladauk iha tinan 20 liubá. Ne’e hatudu katak rítmu kreximentu boot duni. Halo investimentu iha edukasaun ba, iha eskola no mós iha família. Buka edukasaun ida-ne’ebé hatuur labarik no foinsa’e sira nu’udár sentru no promove sira-nia dignidade.
Ha’u laran haksolok tebes haree labarik sira hamnasa, ho sira-nia nehan mutin! Labarik oan iha fatin hotu-hotu. Entuziasmu, oin fresku, projesaun ba futuru, korajen ho inisiativa ne’ebé mai husi foinsa’e sira, wainhira tau hamutuk ho ema ferik-katuas sira-nia esperiénsia no matenek, katak kahur matenek no forsa dudu laran-luak ba aban-bainrua ne’ebé providensiál tebes duni.
Ha’u husik sujestaun ida iha né’e: tau hamutuk labarik ki’ik-oan ho avó sira! Enkontru labarik ki’ik-oan ho avó sira hamosu matenek. Hanoin kona-ba ida-né’e ba. Entuziasmu ema nurak (labarik) sira nian tau hamutuk ho sabedoria ema ferik-katuas sira-nian hamosu rekursu boot ida, ne’dbé la husik ema túr lahalo buat ida; di’ak liután, sei la fó dalan ba pesimismu.
Igreja Katólika, Igreja ninia dutrina sosiál, ninia instituisaun asisténsia no karidade, edukasaun no saúde, sira hotu-hotu iha atu serbí ema hotu-hotu, nu’udár rekursu valiozu ida-ne’ebé fó dalan atu hateke ba futuru ho esperansa. Kona-ba ida-ne’e, importante atu rekoñese katak Igreja nia servisu ba bem komum konta ho Estadu nia kolaborasaun no apoiu, iha kuadru dezenvolvimentu relasaun ne’ebé kordiál tebe-tebes entre Santa Sé ho Repúblika Demokratika Timor-Leste (RDTL), ne’ebé rekoñese iha Akordu entre Partes, no hahú vigora iha loron 03 Marsu 2016. Relasaun ne’ebé di’ak teb-tebes.
Timor-Leste, ne’ebé uluk hatene enfrenta tempu terus boot, ho laran metin, pasiénsia no eroizmu, ohin loron moris nu’udar nasaun pasifiku no demokrátiku, ne’ebé kompromete-aan atu harii sosiedade ne’ebé fraterna, hodi dezenvolve relasaun pasifiku ho nia viziñu sira iha komunidade internasionál nia leet. Wainhira hateke ba imi-nia istória pasadu foin lalais né’e, no ba buat sira-ne’ebé halo ona to’o oras ne’e, iha razaun atu iha konfiansa katak imi-nia Nasaun sei iha kapasidade atu enfrenta difikuldade ho problema ohin nian ho intelijénsia, vizaun klaru, no kreatividade. Konfia iha Povu nia matenek. Povu iha nia matenek rasik. Tau imi-nia fiar iha Povu nia matenek.
Ha’u entrega Timor-Leste ho nia Povu tomak ba protesaun Imakulada Konseisaun nian, imi-nia Padroeira husi Lalehan, ne’ebé imi bolu iha ne’e ho títulu Virjen Aitara. Ha’u harohan atu Nia akompañ no tulun imi nafatin, iha misaun atu harii Nasan ida livre, demokrátiku, solidáriu no haksolok, rai ne’ebé laiha ema ida sente nia aan eskluídu, no hotu-hotu bele moris iha pás nia laran ho dignidade. Na’i Maromak haraik bensaun ba Timor-Lorosa’e!
Notísia Relevante: Papa Francisco: Foinsa’e sira tenke halo barullu no respeita ferik-katuas sira
TATOLI
