DILI, 19 Maiu 2025 (TATOLI) – Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, husu responsavel instituisaun Estadu sira hodi kontinua ukun ho responsabilidade atu lori dezenvolvimentu ba povu iha restaurasaun indepedénsia, 20 Maiu, ba da-23 ne’e.
Xefe Governu ne’e hateten povu terus tiha ona iha tinan 24 nia laran no agora terus nafatin iha tinan 23 hafoin país restaura nia independénsia, tanba ne’e husu ba makaer responsabilidade sira atu serbisu ho di’ak.
Xanana dehan ho konfiansa ne’ebé povu fó, ho onestidade, integridade no ho kompromisu ida-ne’e mak povu ezije, tanba sira mak halo funu, povu mak erói. “Husu ba sarani sira hotu, reza nafatin atu hametin instituisaun Estadu ne’ebé nakdoko hela bele hametin konxiénsia”, primeiru-ministru hateten bainhira partisipa misa agrdesimentu Loron Restaurasaun Independénsia, iha igreja Balide, Dili, ohin.
Nia solisita mós ba timoroan sira ne’ebé ohin loron kaer responsabilidade hodi hadi’a rai ida-ne’e. “Ita reza hodi tane aas nafatin dezenvolvimentu tenke mai duni, tanba povu merese hetan”, afirma.
Relasiona ho restaurasaun indepedénsia ba da-23, Xanana mós esplika kona-ba oinsá mak joven sira bele hatene razaun hamosu restaurasaun indepedénsia.
“Ita temi restaurasaun atu [joven sira] kompreende didi’ak. Ita proklama indepedénsia iha 28 Novembru 1975, liu tiha loron sia ita hetan invazaun husi Indonézia durante funu tinan 24. Tanba ne’e mak tinan kotuk ita selebra referendu tinan 15 ninian ho povu mak kilat foun ne’ebé mala’e sira seidauk hatene halo, maibé povu Timór halo. Kilat foun ne’e mak ho naran pregu, ita duni tiha Indonézia sira husi ita-nia rai”, nia relata.
Nia subliña bainhira Timór manán, duni sai tiha Indonésia sai husi nasaun, United Nations Mission in East Timor (UNAMET) mai dehan atu ajuda no prepraa Timór , tanba ne’e mak iha 20 Maiu 2002 restaura indepedénsia.
Iha fatin hanesan, Deonisia Tilman nu’udar sarani ne’ebé partisipa iha misa agradesimentu ne’e hateten Timor-Leste restaura nia indepedénsia ba da-23, maibé dezenvolvimentu balun la’o no seluk la la’o. “Ida la la’o ne’e mak hanesan edukasaun no saúde”.
Tuir nia, iha parte edukasaun ne’e seidauk la’o tanba eskola iha área rurál sei falta profesór, tanba Ministra Edukasaun hasai hotu manorin voluntariu sira, maibé seidauk rekruta filafali no maski sira loke ona rekrutamentu maibé seidauk to’o nafatin, ida-ne’e mak problema edukasaun nian.
Nia haktuir kona-ba saúde, iha ospitál falta ai-moruk, iha área rural inan-feton sira balun atu partus ne’e família lori lori de’it bá ospitál tanba anbulánsia laiha, iha área rurál ne’e ai-moruk laha, ema ba konsulta dalaruma haruka bá fali sosa medikamentu iha apotik sira. “Ne’ebé, saúde ne’e presiza rezolve tanba ida-ne’e kona-ba ema nia vida”, nia sujere.
Tuir nia, problema seluk mak kona-ba estrada sira bá foho ka munisípiu balun nafatin aat no eletrisidade sai nafatin preokupasaun, aleinde ne’e mós falta bee-moos.
Nia admite móa katak dezenvolvimentu balun ne’ebé la’o mak hanesan estrada sira ne’ebé iha kapitál loke luan ona. Aleinde ne’e mós Governu halo kooperasaun nafatin ho Austrália, Koreia Súl hodi rekruta joven sira bá serbisu iha rai-li’ur.
“Ida-ne’e neineik ba beibeik sei di’ak tebes, tanba haruka ita-nia joven sira bá serbisu, iha ne’ebá [sira] haruka osan mai hodi sustenta ekonomia família nian. Husu ba Governu, ba oin kontinua rezolve problema sira ne’ebé sai preokuoaun povu nian”, konklui.
Ba tinan ida-ne’e, komemorasaun Loron Restaurasaun Independénsia ho tema mak “Hametin pás no dezenvolvimentu”.
Notísia relevante: Restaurasaun independénsia ba dala XXIII, ME presiza mellora infraestrutura no rekursu umanu
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
