Autór: Frei Marciano Almeida Soares, OFM
Prologue. Problema lobuk ida ne’ebé mak hatudu momoos katak iha distorsaun kredibilidade umanu, ou ita bele dehan desumanizasaun. Iha problema orizontál sira ne’ebé akontese ba sosiedade ida ne’e hanesan HIV/SIDA, abortu, tara-an, alunu baku mestre, problema grupuismu sira, korrupsaun, koluzaun no nepotismu iha instituisaun Estado sira ho seluk-seluk tan. Pergunta mak ne’e, saida mak sai hanesan arche (abut) ba problema hirak ne’e? Ida ne’e pergunta fundamentál ne’ebé ema ida-ida presiza husu ba nia-an. Tanbasa problema sira ne’e akontese duke la’e?
Iha razaun oi-oin ne’ebé ita boot sira bele mensiona kona ba abut husi problema sira ne’e, maibé ha’u hakarak hato’o razaun balu iha artigu simples ida-ne’e. Dala ruma ema dehan, problema hirak ne’e mosu tanba la iha kampu traballu, ou la iha regra no lei ne’ebé rigór atu regula sosiedade ida-ne’e. Kuandu ita harre no akompana didiak, koko atu hakat sai husi ita-nia limite sensoriál (batas-batas indrawi) ita bele dehan “krisi” hirak ne’e nia abut iha krize umanismu. Umanismu ne’ebé seidauk prontu atu tama iha era demokrasia no liberdade. Umanismu ne’ebé frajil, no entendimentu artifisiál hela kona ba demokrasia no liberdade.
Dalawain ema uza terminolojia rua ne’e hodi afirma hahalok sira hotu ne’ebé mak sira halo. Kualker hahalok, tantu di’ak ou aat. Iha hakerek nain nia pontudevista, dalawain ema ambíguo uza liafuan demosrasia no liberdade. Joven sira dalawain dehan nune’e ‘be direitu ne’e’, ‘liberdade bro’. Iha artigu ida-ne’e, ha’u koko atu define saida mak ema ko’alia konaba Demokrasia. Demokrasia iha ema barak nia hanoin katak livre atu halo buat hotu, halo saida de’it tuir nia hakarak. Klaru katak iha demokrasia nia laran liberdade hanesanan aspetu fundamentál ne’ebé inseparadu, maibé la signifika katak terminolojia rua ne’e hanesan de’it.
Iha artigu ida-ne’e, hakerek nain sei koko atu halo esklaresimentu ba terminolojia rua ne’e, depois haree ho problema ou kazu konkretu sira ne’ebé mak akontese iha ita nia rai Timor-Leste; kritika ba prátika demokrasia no liberdade ne’ebé dalawain ambéguo.
Sentidu demokrasia
Terminolojia demokrasia ne’e terminolojia antigu no polítika. Etimolojikamente demokrasia mai husi lian Grego, husi liafuan rua demos e cratos ou cratein. Demos ne katak povu, cratein ou cratos katak ukun. Simplesmente ita bele define, terminolojia demokrasia katak ukun ne’e husi povu ou hanesan Abraham Lincoln hetetan, “Estadu ou ukun husi povu ho povu no ba povu”. Saida mak atu hatete husi definisaun ida ne’e? Husi definisaun ida-ne’e ita bele hateten, demokrasia fó fatin ba ema hotu atu partisipa másima hanesan sidadaun iha polis ou nasaun. Sai problema bainhira ukun ne’e monopoli husi sidadaun ruma ou la iha espasu ba sosiedade ne’e bele espressa sira nia idea no atu hato’o sira aspirasaun no seluk-seluk tan.
Iha inicio sékulu IV ou V antes de Cristo (le: AC), Filosofo Plotão, iha livru Repúblika ko’alia ona konaba demokrasia. Katak demokrasia fornese oportunidade ba sidadaun hotu-hotu iha polis Gregu ne’eba atu partisipa no hato’o sira nia aspirasaun no kontribuisaun ba dezenvolvimentu polis ne’e nian. Maibé desde inisiu mos, nia ko’alia ona kona ba demokrasia ne’ebé an-arche, ou la iha abut. Demokrasia ne’ebé la iha abut ne’e hanaran anarche/anarkis. Katak ema bele halo buat hotu-hotu, halo tuir saida mak sira hakarak, no bele halo saida de’it (Portu: divertinagem).
Ohin loron iha ita-nia rai buat hirak ne’e akontese daudaun hela. Ita tama hela iha era ne’ebé ema dehan era paska-modernu (le: depois de moderno), depois aumenta tan ho era paska-lia loos (le: post truth/pós-verdade). Uluk iha tempu modernu ema dehan lia-loos ne’e relativu katak la iha lia-loos ida absolutu, mai iha era pós-mordernismu ema dehan lia loos ne alternativu, pior liu ohin loran ema dehan la iha lia loos iha era pós-verdade. Se laiha lia-loos, maka ita bele hateten katak la iha mos sala. Konaba ida ne’e ita sei ko’alia klean liu iha tempu seluk.
Maibé, ha’u hakarak ita haree klean, saida maka era modernismu konstroe no fó influénsia boot mai ba tempu ohin loron. Bainhira tama iha era modernu, ema dehan umanu ne’e sentru husi buat hotu (ou homo centrism). Filofozu Descartes iha sékulu-XVII hateten umanu ne’e individu rasionál, Autónomu no livre atu deside buat hotu ba nia-an. Descartes koñesidu ho liafuan cogito ergo sum, ha’u hanoin mak ha’u eziste. Lia-fuan ne’e hetan interpresaun katak buat hotu depende ba sujeitu ou ho liafuan seluk sujeitu mak sai nain ba buat hotu-hotu. Sujeitu ba deside buat hotu-hotu depende ba nia rasio. Ho paradigma ema sai hanesan sentru, rasionál no livre, entaun ema komesa define nia moris tuir nia hakarak.
Iha era ida-ne’e ita hasoru krize ne’ebé hasoru umanidade hanesan: jenosida fatin barak, iha Autswitz jera mundiál I no II, Hirosima ho Nagasaki, esplorasaun ba natureza ne’ebé afeta ba krize ekolojia, mudansa klimátika hanesan ohin loron no seluk-seluk. Buat hirak ne’e hatudu momoos mai ita katak death civilization. Ohin loron death civilization ne’e akontese nafatin. Joseph Ratzinger dehan death civilization ne’e akontese liuhusi abortu, HIV/SIDA, esplorasaun ekolojia ne’ebé lori ema waen ba moris iha kiak nia laran, korrupsaun ne’ebé la fó vantajen ou hamate ema kiak, no kiik sira. Iha Timor abortus no HIV/SIDA sai daudaun hela preokupasaun nasionál; korrupsaun no sistema familiarismu no grupuismu ne’ebé hamate produtividade, moris ho buras iha instituisaun Estadu sira.
Krize depois kolonializmu
Timor-Leste pós-kolonializmu hetan liberdade ou sai husi kolonializmu nia ukun lori ema waen ba halo definisaun ba demokrasia, direitu no liberdade. Ema dala-waen define katak demokrasia no liberdade ne’e identiku ho livre atu bele halo buat hotu no halo saida de’it tuir nia hakarak. Dala-waen joven sira, kuandu halo problema ruma, desrespeitu no seluk-seluk, bainhira sosiedade kestiona sira hatán dehan “be direitu ne’e”, ou ‘ne’e demokrasia ne’e’. Bainhira haree reasaun no asaun waen ne’ebé dalaruma la favoravel husi interpresaun liberdade ho demokrasia ne’e depois, ha’u dala-waen tuur nonok hodi dehan ohin loron ema Timor waen mak seidaun livre. Sira la livre iha nasaun ida ne’ebé adota demokrasia no liberdade nia laran. Sira la livre la’ós tanba kolonializmu, maibé liberdade ne’ebé sira uza mak kolonializa ou ukun fali sira. Liberdade ho demokrasia ne’e sai fali kolonializmu foun ida iha sosiedade ida-ne’e.
Definisaun ne’ebé la loos kona ba liberdade ho demokrasia depois lori ema-waen ba moris iha terus nia laran. Joven-waen mak ohin loron sai hanesan vítima husi liberdade, no iha tempu hanesan mos sai hanesan suspeituo ba liberdade. Sira ne’ebé mak abortus ha’u fiar katak ohin loron sira nia moris mos la hakmatek, tanba sira oho bebe ne’ebé inosente. Ou ema-waen ne’ebé mak moras HIV/SIDA mos moris la hakmatek tanba sira rasik habadak sira-nia vida liuhusi relasaun ne’ebé livre. Sira sai vítima husi sira-nia hakarak no hahalok rasik. La signifika, ha’u hakarak dehan katak sira ne’e aat (ou maksalak), maibé atu hateten katak ida ne’e krize reál ida ne’ebé ita hasoru daudaun no halo ita preokupadu.
Liberdade halo ema haluha tiha moralidade, ema haluha tiha lei, regra reál no tradisaun sira ne’ebé mak moris iha sosiedade no umanidade Timor. Ohin loron ema barak mak tilun diuk ba mensagem di’ak sira, taka-an ba lia-loos no gosta liu buat artifisiál sira no hoax sira. Ema barak mak komesa haluha ona kultura no tradisaun saudavel ne’ebé mak bei-ala sira husik hela. Ema-waen mak ko’alia hanesan saida mak Iwan Fals hateten iha nia knananuk urus saja moral-mu, urus saja akhlakmu. Ema dehan livre coi, we are free man, we can do everything that’s we want. Ema sente livre atu halo korrupsaun, la importa povu atu terus ka lae, importante mak ha’u hetan fatin di’ak atu nune’e ha’u nia emar sira hetan fatin servisu, la importa nia bele no hatene servisu ka lae, mai tuur de’it hodi hetan osan kada fulan its ok importante ha’u nia ema, nia partense ba ha’u nia grupu. Situasaun hirak ne’e mak halo desde inisiu Plotão define katak demokrasia ne’e anarkis. Demokrasia ne’e khaos.
Saida mak liberdade?
Liberdade ne signifika katak ema iha kapacidade atu deside saida mak di’ak ba nia-an. Livre atu atualiza-an (lee liberdade pozitivu husi Esaia Berlin). Ho liberdade ema bele foti desizaun atu halo ida ne’e ou halo ida ne’eba. Rasionalmente desizaun tenki desizaun ne’ebé razoavel, bonum (le: di’ak) no iha vantajen ba moris. Ho lia-fuan seluk, ita bele dehan la iha ema ida mak hakarak atu hili hodi halo buat ne’ebé aat ba nia-an ou la iha ema ida mak prefere buat ne’ebé mak destroi nia moris rasik. Ho razaun ida katak desizaun sira ne’e tenki rasionál no dignu, entaun liberdade la signifika katak ema bele hili no halo saida de’it tuir hakarak. Ema ne’ebé free/livre tuir loloos prefere ida ne’ebé di’ak ba nia-an. La’ós prefere buat ne’ebé mak aat, ne’ebé destroi nia-an rasik, destroi ema seluk nia vida no mos natureza.
Bainhira ema ida halo desizaun ne’ebé justu ne’e tenki bazeia ba konsiénsia. Atu ema iha konsiénsia, entaun ema presiza sai husi nia-an atu hodi halo discernamentu depois mak bele deside. Doutrina Katólika hateten nune’e liberdade nia fontes mak Maromak, tanba Maromak ne’e Domin no Domin nunka obriga, maibé ‘fó’, laran luak no seluk-seluk. Maromak kria ema ho domin, no konsekuénsia husi domin fó liberdade ba ema atu halo desizaun ne’ebé justu ba nia-an. Ema tenki hatene katak liberdade ne’e nia horizon mak Bonum (di’ak) no Caritas (Domin). Bonum ho caritas ne’ebé aas liu no perfeitu liu mak Maromak rasik. Maromak ne’e domin, Nia ne’e di’ak. Ho ida ne’e mak tuir loloos ne’e ema sempre prefere bonum ho caritas iha ema nia moris. Maibé, realidade hatudu oin seluk. Ema dala-wain prefere buat ne’ebé mak instan, prefere ksolok ne’ebé provizóriu no prefere ida ne’ebé halo satisfaz, nufim lori ema monu ba terus ne’ebé infinitu ou halo ema sai atan ba nia desizaun ou liberdade rasik.
Liberdade mos la signifika katak inviduál no sujeitu de’it, liberdade ne’e tenki relasionál tanba nia horizon ne’e Caritas ho Bonum. Tanba, bainhira ita ko’alia konaba domin ho di’ak/bonum, iha tempu hanesan ita tenki ko’alia mos kona ba relasionalidade. Caritas/domin ho bonum nia karaterístika autentiku ne’e mak relasionalidade, nia sempre sulin no fó moris ba kriatura sira seluk. Tanba ne’e, bainhira ko’alia kona liberdade, hanesan Cardial Ratzinger ou Papa Bento XVI dehan iha nia livru Truth and Tolerance, liberdade ne’e koezistensiál, liberdade sempre ko’alia iha kontestu relasionalidade. Tanba saida, iha konseitu umanu hanesan Imago Dei (ilas Maromak nian) desde inisiu nia moris iha relasionalidade. Umanu maihusi nia iha hamutuk no iha ba kriasaun sira seluk. Tanba ne’e, liberdade umanu nian ne’e liberdade ne’ebé koezisténsia.
Bainhira ita ko’alia liberdade no demokrasia saihusi relasionalidade mak ita bele imajina katak destruisaun no esplorasaun hakbeseik no harahun daudaun hela ema nia moris. Ida-ne’e mak ha’u hanaran demokrasia no liberdade anarche. Demokrasia no liberdade ne’ebé mak hamate hela daudaun ita-nia sivilizasaun.
Epilogue. Iha demokrasia, liberadade sai hanesan aspetu importante ne’ebé inseparavel. Nasaun ne’ebé hanaran-an (le: adota sistema demokrasia) hanesan nasaun demokrasia, nia tenki fó oportunidade ne’ebé másimu ba sidadaun hotu atu partisipa no fó kontribuisaun ba dezenvolvimento. Partisipasaun no kontribuisaun ne’e presiza regulamentu ne’ebé bele regula no sai hanesan lokus ne’ebé bele maneiza no favoravel ba sidadaun ida-ida. Simplesmente atu hateten katak demokrasia fó lebierdade ba ema hotu atu partisipa no kontribui ba bonum commune, la’ós livre atu halo saida de’it tuir hakarak. Livre sempre relasaun ho ema seluk no krisaun tomak nia ezisténsia. Signifika, bainhira ema ou sidadaun ida atu deside no halo buat ruma, nia presiza tetu didiak ezisténsia ema seluk nian no mos natureza tomak. Ho ida ne’e de’it mak liberdade ne’e sempre buka nia horizon ne’ebé aas no dook liu, katak bonum ho caritas. (*)
