DILI, 03 Jullu 2025 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, José Ramos Horta hateten, husi desizaun Myanmar nian ne’ebé haktuir katak la konkorda Timor-Leste adere ba ASEAN iha fulan-Outubru tinan ne’e, la afeta ba Timor-Leste nia adezaun sai membru plenu ASEAN.
Notísia Relevante: PR Horta – PM Anwar diskute preparativu simeira ASEAN iha outubru
“Primeiru, hanesan komunikadu imprensa ne’ebé fó sai ona, Myanmar la konkorda no ida-ne’e la presiza halo espekulasaun barak, tanba desizaun ba Timor-Leste ofisialmente adere ba ASEAN halo ona iha nível lideransa ASEAN nian, iha Kuala Lumpur Malázia. Desizaun ne’e halo ona no fó sai mós husi komunikadu imprensa, ne’ebé marka ona iha fulan-Outubru liubá,” Ramos Horta hateten bazeia ba notisia ne’ebe publika husi media Tailándia PBS World, ne’ebé haktuir katak Myanmar informa ofisialmente Malázia katak la konkorda ho TL adere ba ASEAN iha fulan- Outubru, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, ohin.
Horta dehan, daudaun ne’e preparasaun hahú ona ba eventu ne’e atu Timor-Leste adere nu’udár membru plenu ba ASEAN iha fulan-Outubru tinan 2025 ne’e.
“e iha nasaun ida mak la partisipa iha simeira ne’e, iha Kuala Lumpur, ne’e sira-nia problema,” PR Horta hateten.
Xefe Estadu ne’e hatutan, Myanmar la partisipa iha Simeira ASEAN durante tinan tolu tanba golpe.
“Iha loron 01 Fevereiru 2021, Simeira ASEAN la konvida sira (Myanmar) atu partisipa iha Simeira, no sira hetan de’it lisensa atu partisipa iha nivel tékniku superiór MNEK nian no sira la partisipa durante tinan tolu,” Horeta dehan.
Iha Simeira ASEAN nian iha Kuala Lumpur, lideransa ASEAN foti ona desizaun katak Timor-Leste sei adere hanesan membru plenu ASEAN iha fula-Outubru tinan 2025 ne’e.
Notísia Relevante: PPN no PM koordena preparasaun lei sira ba adezaun plena Timor-Leste ba ASEAN
“Laiha obstákulu ruma ba desizaun no ami husik prezidente ASEAN mak hatán ba sira. No, ida-ne’e mak desizaun kona-ba Timor-Leste adere, iha Simeira ASEAN ne’ebé partisipa husi lideransa ASEAN no partisipante sira hosi Timor-Leste nomeadamente Primeiru Ministru Xanana Gusmão, atu nune’e Timor-Leste sai membru plenu ba ASEAN. Preparasaun hotu kontinua, atu nune’e Timor-Leste bele adere iha iha tinan ne’e,” nia esplika.
Kritéria sira atu sai membru ASEAN
Kritéria prinsipál sira atu sai membru ASEAN nian hatuur iha Karta ASEAN nian. Jeralmente, rekezitu sira mak hanesan:
- Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
- Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuirmai:
(a) Fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;
(b) Rekoñesementu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;
(c) Akordu atu sai vinkuladu no kumpre Karta; no
(d) Abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.
- Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazeia ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
- Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun hosi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.
Konsulta no konsensu
- Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
- Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
- Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian mak afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
- Iha kazu violasaun grave ba karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.
Nasaun membru sira tenke iha abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun no responsabilidade hotu-hotu ne’ebé asosiadu ho adezaun ba ASEAN.
Aleinde ne’e, aseitasaun ba membru foun sira mós tenke deside ho konsensu hosi Simeira ASEAN (KTT), bazeia ba rekomendasaun husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
Notísia Relevante: Timor-Leste kuaze prienxe ona kritéria hitu atu adere ba ASEAN
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes





