MS konklui ona dokumentu “Asean Trade in Goods Agreement”

DILI, 13 Agostu 2025 (TATOLI)—Ministériu Saúde daudaun ne’e konklui ona dokumentu importante atu Timor-Leste adere ba ASEAN mak Asean Trade in Goods Agreement (ATIGA), tanba iha dokumentu ne’e ko’alia kona-ba ai-moruk no tabaku sira-ne’ebé mak importa husi rai-li’ur mai iha nasaun Timor-Leste.

Notísia Relevante: ASEAN AI Malaysia Summit: TL valoriza esforsu rejionál hodi promove IA responsavel no inkluziva

“Ita kompleta ona dokumentu importante hosi Asosiasaun ba Nasaun Sudestte Aziátiku (ASEAN) ne’e mak ho naran Asean Trade in Goods Agreement (ATIGA), tanba iha dokumentu ne’e ko’alia kona-ba ai-moruk no tabaku sira ne’ebé mak importa hosi rai-li’ur mai iha nasaun Timor-Leste. Entaun, enkontru ikus entre TL ho Indonezia iha loron 27 fulan-Agostu ne’e ho delegasaun sira atu konklui ikus nian,” Diretór Jerál Politíka Planeamentu no Kooperasaun iha Ministériu Saúde, Narcisio Fernandes, hateten ba jornalista sira iha Palásiu das Sinzas, Caicoli, ohin,

Kona-ba ba iha setór saúde, nia dehan, MS kompleta ona dokumentu ida naran Asean Trade in Goods Agreement (ATIGA) no dokumentu ida-ne’e ko’alia kona-ba oinsá mak liga ho ai-moruk sira-ne’ebé mak tama no mós tabaku, entaun husi Ministériu Saúde fó ona pareser legá husi dokumentu sira-ne’e nomós teknikamente halo ona enkontru dala hira bo enkontru ikus liu hamutuk ho Ministériu Negosiu Estranjeiru ligasaun iha 27 Agostu agora.

Nia esplika, iha dokumentu sira-ne’e halai liu ba ekonómika nia mak kona-ba sasán sira-ne’ebé importa hosi rai-li’ur mai no liga ho implikasaun ba iha saúde públika nian.

“Ida-ne’e finaliza ona ba dokumentu sira-ne’ebé mak liga ho dokumentu ekonómiku nian, liga ho oinsá mak sasán sira-ne’ebé importa mai, oinsá ho nia taxa sira, ida-ne’e parte saúde haree iha asuntu ne’ebé saúde nia liga ho ai-moruk no tabaku. Sira seluk, ami haree ba implikasaun ba iha saúde públika,” nia hateten.

Ministériu Saúde nia dokumentu sira-ne’e submete hotu ona no laiha ona dokumentu sira seluk, tanba ne’e Ministériu Saúde prontu ona sai membru ASEAN ba iha fulan Outobru mai.

Iha setór saúde, nia hateten, agora dadauk nafatin iha treinamentu ba téknika sira kona-ba ai-moruk nian ne’ebé mak liga ho ai-moruk tradisional nian, liga ho servisu sira-ne’ebé mak saúde nian.

“Liga antimikrobial rezisténsia liga ho servisu sira seluk no laboratóriu no tékniku sira kontinua treinamentu la’o hela ne’ebé mak fornese husi membru ASEAN sira seluk. Ida-ne’e faze preparasaun atu oinsá protidaun ba iha setór saúde. Bainhira tama iha ASEAN, ita mós protidaun ba iha setór saúde iha ne’ebá, ne’ebé liuliu setór saúde ba parte legáll ita kompletu ona,” nia dehan.

Kona-ba problema sira-ne’ebé mak iha hanesan ai-moruk no rekursu umanu sira-ne’e, la implika tanba Ministériu Saúde nafatin garante katak ko’alia kona-ba dokumentu sira-ne’ebé esensiál la iha ne’ebá, agora implikasaun mak ba iha dokumentu sira liga ho komérsiu nian, ne’ebé mak faz parte setór saúde nian.

“Ita presiza nafatin hadi’a prestasaun sira liga ho estabelesimentu ba iha servisu espesializasaun nian ne’ebé mak sai prioridade saúde nina iha tinan ida-ne’e, Iha tinan oin, ida-ne’e presiza hadi’a no servisu sira-ne’e kontinua halo no mós polítika setór saúde nia pratikamente, ami kompleta tuir rekezitu sira-ne’ebé mak ezijénsia ASEAN nian,” nia dehan.

ASEAN Trade in Goods Agreement (ATIGA)

ASEAN Trade in Goods Agreement (ATIGA) nu’udar akordu komersiál entre nasaun Estadu membru ASEAN mak hanesan Filipina, Tailandia, Singapura, Brunei Darussalam, Kamboja, Indoneézia, Laos, Malázia, Myanmar dan Vietnam ne’ebé asina ona akordu hahú husi tinan 2009.

Akordu ne’e ninia konteúdu kona-ba buat importante sira kona-ba komersiál hanesan direitu ba importasaun, prosedimentu ba importasaun no esportasaun. Aleinde ne’e, iha dezafiu tékniku kona-ba komersiál sasán entre nasaun Estadu membru ASEAN. Ninia objetivu mak dezenvolve kreximentu ekonomia no bein estar povu iha rejiaun ASEAN.

ASEAN Trade in Goods Agreement (ATIGA) ne’e válidu tiha ona hahú husi tinan 2010 ho foku ba hamenus dezafiu komersiál, dezenvolve seguransa, no kualidade produtu ne’e faan tiha ona iha nasaun Estadu membru AEAN. Akordu ida-ne’e mós hanesan esforsu ida dudu investimentu iha rejiaun ASEAN hodi kria ambiente ne’ebé kondusivu ba investidór iha setór hotu-hotu.

Notísia Relevante: Ramos-Horta apresia Governu nia servisu ba preparativu adere ba ASEAN

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes