iklan

EKONOMIA, HEADLINE

Timor-Leste no Indonézia realiza fórum emprezariál hodi hametin kooperasaun transfronteirisa  

Timor-Leste no Indonézia realiza fórum emprezariál hodi hametin kooperasaun transfronteirisa  

Timor-Leste no Indonézia realiza fórum emprezariál hodi hametin kooperasaun transfronteirisa. Foto/Cidalia Fátima

DILI, 29 Agostu 2025 (TA TOLI) – Embaixada Indonézia iha Dili hamutuk ho Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI) Timor-Leste organiza Fórum Emprezariál ho tema “Hametin Kooperasaun Ekonómika entre Timor-Leste no Indonézia”.

Eventu ne’e hala’o iha Sentru Konvensaun Dili (CCD) ne’ebé hola parte iha Dili International Trade Expo (DITE) 2025 nian. Fóum ne’e halibur maizumenus emprezáriu na’in-150 hosi Indonézia no Timor-Leste, nomós ofisiál altu husi nasaun rua ne’e.

Embaixadór Indonézia iha Timor-Leste, Okto Dorinus Manik, subliña katak fórum ne’e importante tebes tanba fó importánsia kona-ba relasaun ekonómika ne’ebé forte no sai nu’udar fundasaun ba amizade entre nasaun rua ne’e.

“Timor-Leste no Indonézia nu’udar nasaun ne’ebé hafahe de’it fronteira ida. Kooperasaun ekonómika la’ós de’it opsaun ida, maibé nesesidade estratéjika ida ba ita”, Okto Dorinus Manik hateten iha CCD.

Nia destaka husi fórum ne’e bele hametin liután kooperasaun entre emprezáriu sira no nu’udar oportunidade ne’ebé bele maximiza emprezáriu sira husi nasaun rua ne’e iha setór komérsiu, investimentu, infraestrutura, enerjia, agrikultura, peska, no turizmu.

Vise-Governadór Nusa Tenggara Timur (NTT), Johanis Asadoma, afirma NTT nu’udar ponte estratéjiku ba dezenvolvimentu entre Indonézia no Timor-Leste.

“Governu bele loke dalan, maibé emprezáriu sira maka sai hanesan forsa hodi book-an. Tanba ne’e, ha’u enkoraja emprezáriu indonéziu ho Timor-Leste tomak hodi esplora ho aten-barani oportunidade foun sira, habelar imi-nia rede, no esplora potensiál merkadu nian ne’ebé sei utiliza ho di’ak”, nia hatutan.

Tuir nia, área potensiál oioin ne’ebé nasaun rua ne’e bele halo kolaborasaun hanesan komérsiu no investimentu, seguransa ai-han, turizmu, transporte, saúde, edukasaun, no dezenvolvimentu empreza ki’ik no médiu sira.

Nia mós subliña valór kulturál no identidade melanézia nian hanesan kapitál sosiál hodi hametin integrasaun ekonómika transfronteirisu.

Vise-Ministru ba Indústria Indonézia nian, Faisol Riza, nota katak Indonézia nu’udar esportadór prinsipál ba Timor-Leste, ho produtu sira hanesan motorizada, produtu ai-han prosesadu, mákina no ekipamentu elétriku, kafé, no seluk tan.

“Entaun, ida-ne’e mak espesiál kona-ba relasaun Indonézia nian ho Timor-Leste, ne’ebé ha’u fiar katak husi fórum ne’e sei metin tebes iha tinan hirak tuirmai, no importante tebes atu mantein relasaun ne’e sai di’ak liután”, dehan.

Indonézia nia partisipasaun iha DITE 2025 fó oportunidade ba emprezáriu sira atu habelar sira-nia rede no aproveita potensiál merkadu nian ne’ebé seidauk aproveita.

Ministru Komérsiu no Indústria Timor-Leste nian, Filipus Nino Pareira, destaka importánsia husi fórum ne’e hodi hametin relasaun ema ho ema nu’udar fundasaun ba hametin kooperasaun ekonómika, ida-ne’e nesesidade atu kria oportunidade negósiu ne’ebé konkretu iha rejiaun fronteira sira.

Tuir nia, Timor-Leste rasik daudaun ne’e foka hela ba diversifikasaun ekonómika, hamenus dezempregu, kria empregu foun, no dezenvolve mikro, pekena no médiu empreza. Maizumenus 70% husi populasaun, foin-sa’e sira ho idade menus husi 35, maka alvu prinsipál ba empoderamentu emprezariál liuhusi formasaun, kompetisaun negósiu sira, no programa sira emprezariál nian.

Iha biban ne’e, Prezidente Kámara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), Jorge Serrano, aprezenta kona-ba dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste no oportunidade no dezafiu sira atu halo negósiu ho Indonézia.

Nia dehan dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nu’udar nasaun foun, maibé iha oportunidade nakloke tebes ba negósiu nian.

Kona-ba dezafiu ne’ebé emprezáriu sira hasoru mak difikuldade iha burokrasia, maibé ida-ne’e la’ós sai obstákulu boot tanba iha Governu ne’ebé fó atensaun ka dudu nafatin setór privadu sira.

“Fórum ida-ne’e hatudu katak oinsá Governu dudu setór privadu sira hakat ba oin. Ida-ne’e fó oportunidade ba ita oinsá bele hakat liu difikuldade sira ne’e, oinsá halo dezenvolvimentu ba nasaun ne’e”, nia dehan.

Hodi subliña katak Timor-Leste laiha problema ka difikuldade kona-ba lisensiamentu ba investimentu nian,  tanba Governu iha instituisaun Servisu Rejistu no Verifikasaun Emprezariál ne’ebé fasilita prosesu hotu la’o di’ak tebes no lais, inklui mós ba investidór sira Timor-Leste iha TradeInvest ne’ebé fasilita ba sira ne’ebé hakarak halo investimentu.

“Prosesu lisensiamentu sira ne’e la difikulta tanba ita adota asesu merkadu livre, entaun nakloke ba investidór sira mai investe”, dehan.

Maibé dezafiu sira ne’ebé Timor-Leste hasoru mak produtu husi Timor-Leste ba Indonézia, liuliu iha fronteira sira, tanba iha mak produsaun sira husi Indonézia rasik tama mai Timr-Leste ne’e fásil tebes, maibé husi Timor-Leste ba Indonézia liuliu NTT difísil oituan.

“Entaun, husi fórum sira ne’e, ita bele haree hamutuk iha balansu entre nasaun rua ne’e”, tenik.

Fórum Emprezariál Indonézia–Timor-Leste konklui ho asinatura akordu kooperasaun hamutuk 11 entre emprezáriu sira husi nasaun rua iha setór saúde, edukasaun, komérsiu, teknolojia, no agrikultura.

Notísia relevante: Timor-Leste introdús dalen haat iha eventu  DITE 2025

Jornalista : Arminda Fonseca

Editora : Maria Auxiliadora

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!