BOBONARU, 21 Setembru 2025 (TATOLI) –Kada tinan, iha tempu bailoro, entre Setembru no Outubru, sai momentu ne’ebé espesiál ba suku Tapo, postu administrativu Bobonaru, realiza serimónia kulturál ba ai-han.
Iha tinan ne’e, hala’o ho halibur fini, nune’e iha tempu udan komunidade sira kuda ai-han iha to’os no ko’a tua ruma karik bele hetan isin di’ak.
Lia-Nain Hima Goni-on husi uma-lisan Na’a-Mau De’u Atha’ak, Alípio da Conceicão Marques, relata katak serímonia ne’e nu’udar tradisaun orijen ne’ebé hahú kedas husi bei-ala sira nia tempu, husi éekada ba dékada.
Festa kulturál ne’e, tuir Alípio, kada tinan sempre realiza, maibé ho asuntu ne’ebé la hanesan.
“Tinan ida-ne’e ami halo kultura ho asuntu ‘Bin Ga’awa, signifika lian tetun dehan ami halibur fini para atu kuda iha rai bainhira udan tau rai”, lia-na’in ne’e dehan iha Tapo, sábadu ne’e.
Atividade ne’e realiza durante loron tolu, ne’ebé envolve lia-na’in sira ne’ebé koñesidu ho dialetu ‘Bunak’ nian hanesan Tabuligi, Lelo-Gomo, Hulak-Gomo, Oto Goni-on, deu Gonio-on, Datho’o Ichu, Loro-Ichu mai to’o Ochul-Gomo Math’as, Nalan-Gomo Momen, inklui Besi-Gomo, Nulal Gomo Phan ata mele, mu’uk ata-mal, signifika katak ema ne’ebé importante atu foti desizaun hodi realiza atividade ne’e.
“Festa ne’e hahú ho sekuénsi maka hanesan inisia ho atividade “Chuluk Goni-on, Ejen Goni-on, Il-cul, Il soil-lo, depoizde ida-ne’e ami deside para atu halo Dahul loron tolu, loron primeiru ami halo Pirál-Debel, segundu ami halo Dikhi Achus, Neth’el-Lihun ne’e, signifika bá to’os, ba loron datoluk ne’e Dikhi Atchus, Neth’el-lihun ne’e ami mai tau hamutuk iha fatin ida naran Opi-Op para dezenvolve ninia moris ba oin”, katak.
Lian-na’in Thol-Gomo, Justino Viegas Amaral ‘Bei Tinu’, haktuir kada tinan sempre realiza festa ne’e atu valoriza no prezerva eransa kulturál ne’ebé bei-ala sira husik hela.
“Signifika katak ba oin, labarik sira hanesan jerasaun foun, labele so’e. Se sira so’e ona ami-nia moris la di’ak, nia bele matenek lisensiadu, mestradu, doutoramentu mós tenke hala’o nafatin, tanba kultura ne’e ita-nia identidade”, nia afirma.
Xefe suku Tapo, Xavier Barreto, reforsa katak festa kulturál ne’e hanesan parte ida ba seguransa alimentár nian, tanba komunidade suku Tapo maioria agrikultór.
“Pur ezemplu, katuas sira halo festa kulturál ne’e relasiona ho ita-nia inan-Fenton sira ne’ebé preparadu atu kuda ai-han hanesan batar, koto, tanba ne’e bainhira ita la halo festa ida-ne’e, ai-han sira nia moris ladún di’ak. Kultura ida-ne’e naturál ona iha suku Tapo, tanba ne’e kada finan festa tenke halo. Aleinde ne’e, atu fó motivasaun no inspirasaun ba joven feto no mane bele banati tuir katak identidade kultura ita Timór nia idéntiku ona no labele husik”, Xavier salienta.
Suku Tapo iha aldeia rua mak Oe-Pho no Tapo-Taz ho totál populasuan 1000-resin no xefe família hamutuk 250.
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora
